Μέσα στους πρώτους χριστιανικούς αιώνες, όταν η νεαρή Εκκλησία πάλευε ανάμεσα στους διωγμούς και στις απειλές των ψευδοδιδασκαλιών, αναδείχθηκε στη Σμύρνη ένας λαμπρός υπερασπιστής της ορθοδόξου πίστεως. Ο άγιος Ειρηναίος ανήκει στον στενό κύκλο των πιο σημαντικών πατέρων και διδασκάλων της αρχαίας Εκκλησίας του Χριστού. Έζησε και αγωνίστηκε εντατικά κατά τη διάρκεια του δευτέρου αιώνα, αφιερώνοντας ολόκληρη τη ζωή του στον τίμιο αγώνα κατά του γνωστικισμού. Η σημασία του για τη χριστιανική Εκκλησία του δευτέρου αιώνα μπορεί να συγκριθεί με τη σημασία του Μεγάλου Αθανασίου για τον τέταρτο αιώνα.

Και οι δύο αυτοί άγιοι αναδείχθηκαν με τη ζωή τους και τη συγγραφική τους δράση ως υπερασπιστές του καθαρού εκκλησιαστικού δόγματος. Ο Ειρηναίος αντιμετώπισε τη γνωστική πλάνη, ενώ ο Αθανάσιος αργότερα αντιμετώπισε με σθένος τη φοβερή πλάνη του αρειανισμού. Η γενέτειρά του ήταν η Σμύρνα της Μικράς Ασίας, μία πόλη ξακουστή για τους ναούς και τη φιλοσοφική της παράδοση. Από τα νεανικά του χρόνια ο Ειρηναίος είχε σπουδάσει βαθιά ολόκληρη την ελληνική σοφία και τη μαθησιακή παράδοση των Ελλήνων.

Είχε γνωρίσει εξαντλητικά την ελληνική ποίηση, τη φιλοσοφία, τη ρητορική και τις υπόλοιπες κλασικές επιστήμες της εποχής του. Οι Σμυρναίοι λόγιοι θεωρούσαν αυτές τις γνώσεις απολύτως απαραίτητες για κάθε νέο άνδρα που σπούδαζε στις τότε ξακουστές σχολές. Η ευφυΐα του νεαρού Ειρηναίου διακρινόταν ήδη από τις πρώτες του σπουδές και προεικόνιζε τη μελλοντική του θεολογική σταδιοδρομία. Ο άγιος Ειρηναίος όμως δεν παρασύρθηκε από την κοσμική και επιφανειακή ψευδώνυμη γνώση που μάθαινε στις σχολές.

Όταν άκουσε για πρώτη φορά τη χριστιανική σοφία, την πραγματική σοφία του Θεού, επιθύμησε να την δεχθεί ολοκληρωτικά. Από εκείνη τη στιγμή ποθούσε να διδάσκεται μόνον τη σωτήρια αυτή θεϊκή σοφία και θεωρούσε ως τίποτε τη μάταιη ελληνική κοσμική παιδεία. Πρώτος δάσκαλός του στις αλήθειες της χριστιανικής πίστεως ήταν ο άγιος Πολύκαρπος, ο μαρτυρικός επίσκοπος της Σμύρνης. Ο Πολύκαρπος υπήρξε ο ίδιος μαθητής του αγίου αποστόλου και ευαγγελιστού Ιωάννου του Θεολόγου στη Μικρά Ασία.

Είχε μάλιστα χειροτονηθεί επίσκοπος της Σμύρνης από τον ίδιο τον αγαπημένο μαθητή του Κυρίου Ιησού Χριστού. Ο άγιος Πολύκαρπος αγωνίστηκε πολύ για το καλό της Εκκλησίας του Χριστού στα δύσκολα εκείνα χρόνια των διωγμών. Φρόντιζε όχι μόνον για τη δική του ποίμνη της Σμύρνης, αλλά έγραφε επιστολές και προς γειτονικές χριστιανικές κοινότητες της Μικράς Ασίας. Σύμφωνα με την παλαιά μαρτυρία του Ιερωνύμου, ο Πολύκαρπος ονομαζόταν ηγέτης ολόκληρης της Ασίας μέσα στη χριστιανική Εκκλησία.

Στο πρόσωπο του Πολυκάρπου ο μαθητής Ειρηναίος αγάπησε την αποστολική παράδοση και αφοσιώθηκε εξ ολοκλήρου στη διακονία του Θεού. Με ζήλο μεγάλο αποτύπωνε στην καρδιά του τα διδάγματα του γέροντος δασκάλου του, σαν να ήταν χαραγμένα σε ζωντανή ψυχική χάρτη. Ο άγιος Πολύκαρπος χειροτόνησε τον Ειρηναίο σε βαθμό πρεσβυτέρου και τον έστειλε ως ιεραπόστολο στη μακρινή χώρα της Γαλατίας. Σκοπός της αποστολής αυτής ήταν να κηρύξει εκεί τον λόγο του Θεού και να στηρίξει τους ντόπιους χριστιανούς της περιοχής.

Επίσκοπος του Λυώνος εκείνη την εποχή ήταν ο σεβάσμιος άγιος Ποθεινός, που αργότερα σφράγισε το κήρυγμά του με μαρτυρικό θάνατο. Όταν ο Ειρηναίος έφτασε στη γαλλική πόλη του Λυώνος, άρχισε αμέσως να συντρέχει τον Ποθεινό στις αρχιεπισκοπικές του φροντίδες. Εκείνη ακριβώς την περίοδο ξεσηκώθηκε στον Λυώνα φοβερός διωγμός κατά των χριστιανών από τους εξαγριωμένους ντόπιους ειδωλολάτρες. Ο άγιος Ειρηναίος αναδείχθηκε γενναίος υπερασπιστής των χριστιανών και ακλόνητος στύλος της Εκκλησίας μέσα στις δύσκολες στιγμές.

Από εκεί στάλθηκε ο νεαρός πρεσβύτερος ως απεσταλμένος του Ποθεινού στη Ρώμη, για να μεταφέρει επιστολή των ομολογητών. Η επιστολή απευθυνόταν στον τότε επίσκοπο της Ρώμης, τον σεβάσμιο και άγιο Ελευθέριο της αποστολικής αυτής εκκλησίας. Όταν ο Ειρηναίος επέστρεψε από τη Ρώμη, ο επίσκοπος Ποθεινός είχε ήδη τελειώσει μαρτυρικά τον επίγειο βίο του. Τότε η εκκλησία του Λυώνος ανέθεσε στον επιστρέφοντα νεαρό πρεσβύτερο να αναλάβει το βάρος του αρχιερατικού θρόνου.

Ο άγιος Ειρηναίος έγινε καλός ποιμένας για τους πιστούς πολίτες του Λυώνος στις πιο φοβερές δοκιμασίες τους. Η Εκκλησία του Χριστού δοκιμαζόταν τότε από πολλές συνεχόμενες συμφορές και εσωτερικές απειλές για την ενότητά της. Οι ασεβείς ειδωλολάτρες είχαν ξεσηκώσει φοβερό και αιματηρό διωγμό κατά των χριστιανών της ευρωπαϊκής δύσεως εκείνη την εποχή. Επιπλέον οι άθεοι αιρετικοί άρχισαν να σπέρνουν ταραχές και διχόνοιες μέσα στην ίδια την Εκκλησία του Θεού.

Ο άγιος Ειρηναίος υπέμενε με υπομονή χάριν του ονόματος του Χριστού όλες τις πιέσεις από τους ειδωλολάτρες. Εναντίον των αιρετικών όμως οπλίστηκε με την παρρησία του λόγου του και τις φλογερές θεολογικές συγγραφές του. Η αρχιερατική του δραστηριότητα δεν περιοριζόταν μόνον στον Λυώνα, του οποίου τους πολίτες είχε προσελκύσει όλους στον χριστιανισμό. Επεκτεινόταν επίσης σε ολόκληρη τη Γαλατία και στις διάφορες αναπτυσσόμενες χριστιανικές κοινότητες της απομακρυσμένης γαλλικής υπαίθρου.

Ο άγιος Ειρηναίος διατηρούσε ζωντανή επικοινωνία με την εκκλησία της Ρώμης και με τις εκκλησίες της Μικράς Ασίας. Πάντοτε προσπαθούσε να συμφιλιώνει τους εχθρούς και να ομονοεί όσους είχαν αποκλίνει μεταξύ τους εξαιτίας θεολογικών διαφορών. Όταν ο πάπας Βίκτωρ απείλησε με σχίσμα μεταξύ ανατολικών και δυτικών χριστιανών για το πασχάλιο ζήτημα, ο Ειρηναίος επενέβη με σύνεση. Με την προσωπική του επιρροή κατάφερε να αποτρέψει το επικείμενο σχίσμα και να συμφιλιώσει τους πάντες.

Έδειξε επίσης μεγάλο ζήλο στην αντιμετώπιση των σύγχρονών του αιρετικών διδασκαλιών και έγραψε πολλά θεολογικά συγγράμματα. Το πιο αξιόλογο σύγγραμμά του φέρει τον τίτλο Κατά Αιρέσεων και αποτελεί ένα μνημείο της πρώιμης χριστιανικής γραμματείας. Άρχισε να γράφει αυτό το έργο μετά από παράκληση ενός φίλου του για να ανατρέψει την αίρεση των Βαλεντινιανών. Οι Βαλεντινιανοί διέδιδαν δυναμικά την ψευδοδιδασκαλία τους όχι μόνον στη Ρώμη αλλά και στη μακρινή χρόνια Γαλατία.

Θέλοντας να αποκαλύψει την ουσία και την πλάνη της βαλεντινιανής αιρέσεως, ο Ειρηναίος περιέγραψε λεπτομερώς και τις αρχαιότερες αιρετικές δοξασίες. Με τη χριστιανική του σοφία ανασκεύασε όλα τα σφάλματα των αιρετικών και αποκάλυψε το μοναδικά σωτήριο χριστιανικό δόγμα της Εκκλησίας. Κατά τον άγιο Ειρηναίο, το θεμέλιο της χριστιανικής πίστεως είναι τα τέσσερα αποστολικά ευαγγέλια, στύλος και εδραίωμα της Εκκλησίας. Τα ευαγγέλια αυτά είναι του Ματθαίου, του Μάρκου, του Λουκά και του ηγαπημένου μαθητού Ιωάννου του Θεολόγου.

Είναι αδύνατον, σύμφωνα με τον άγιο, να υπάρχουν περισσότερα ή λιγότερα ευαγγέλια από τα τέσσερα γνήσια της Εκκλησίας. Ο τετραπλός αυτός αριθμός αντιστοιχεί στα τέσσερα σημεία της οικουμένης και στις τέσσερις διαθήκες που έδωσε ο Θεός στους ανθρώπους. Αντιστοιχεί επίσης στα τέσσερα αποκαλυπτικά ζώα, στα Χερουβίμ πάνω στα οποία κάθεται από αιωνιότητα ο πανίσχυρος Λόγος του Θεού. Οι αιρετικοί όμως, και κυρίως οι μαθητές του Ουαλεντίνου, τολμούσαν να συγγράφουν δικά τους νοθευμένα ψευδοευαγγέλια.

Τα συγγράμματά τους αυτά δεν συμφωνούσαν σε τίποτε με την παράδοση των αποστόλων του Χριστού και της αληθούς Εκκλησίας. Ο Ειρηναίος επέκρινε με σθένος όσους αιρετικούς αρνούνταν την ενότητα της θείας ουσίας στον αληθινό Θεό. Ο Μαρκίων δίδασκε λανθασμένα ότι υπάρχουν δύο θεοί, ένας τιμωρός στην Παλαιά Διαθήκη και άλλος ελεήμων στην Καινή. Ο άγιος αποδείκνυε ότι ο αληθινός Θεός δεν μπορεί να είναι αποκλειστικά τιμωρός χωρίς αγάπη ούτε μόνο ελεήμων χωρίς δικαιοσύνη.

Η αγάπη και η δικαιοσύνη ανήκουν στον Θεό ουσιαστικά και αναπόσπαστα, ως ισόρροπες ιδιότητες της παντοτεινής Του φύσεως. Ένα από τα ουσιαστικότερα γνωρίσματα του Θεού, σύμφωνα με τον Ειρηναίο, είναι και η ίδια η θεϊκή σοφία Του. Ο άγιος υποστήριζε ότι η Παλαιά και η Καινή Διαθήκη αποτελούν ένα αναπόσπαστο και ενιαίο σύνολο της θείας οικονομίας. Στις δύο διαθήκες ένας και ο αυτός Θεός φανερώνεται και ως τιμωρός των αμαρτωλών και ως αληθινός φιλάνθρωπος Θεός.

Η νομοθεσία του Μωυσέως είχε εξωτερική τελετουργική πλευρά και εσωτερική ηθική πνευματική πλευρά διδαχής στους Ισραηλίτες. Οι εξωτερικές τελετουργικές διατάξεις είχαν προσωρινό χαρακτήρα και ήταν αναγκαίες για τη θρησκευτική παιδαγωγία του εβραϊκού λαού. Με την έλευση όμως της Καινής Διαθήκης, οι τελετουργικές διατάξεις αποδείχθηκαν πλέον ολοκληρωτικά περιττές και άχρηστες για τους χριστιανούς. Ο άνθρωπος μπήκε τότε σε υιική σχέση με τον Θεό και έγινε ικανός να εκπληρώνει ελεύθερα τα προστάγματα του Κυρίου.

Ο Σωτήρας Χριστός δεν κατάργησε επομένως καθόλου την ηθική και πνευματική πλευρά του Μωσαϊκού νόμου της Παλαιάς Διαθήκης. Αντιθέτως, την ολοκλήρωσε και τη διεύρυνε με την εντολή της αγάπης προς τον Θεό και τους πλησίον. Κατά τη διδασκαλία του αγίου Ειρηναίου, ο Θεός είναι Κύριος των πάντων με την ευρύτερη δυνατή έννοια του λόγου. Μόνον ο ένας αληθινός Θεός κατέχει απόλυτη εξουσία και απεριόριστη δύναμη πάνω σε ολόκληρη την κτίση του σύμπαντος.

Όλα τα υπόλοιπα που υπάρχουν στον κόσμο έχουν δημιουργηθεί από Αυτόν και διατηρούνται κάθε στιγμή από την παντοδύναμη βούλησή Του. Η Αγία Γραφή της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης έχει αναμφισβήτητη θεϊκή προέλευση από τον ίδιο τον Πανάγιο Θεό. Γράφτηκε υπό την ειδική έμπνευση του Αγίου Πνεύματος, που φώτιζε τους ιερούς συγγραφείς των βιβλίων αυτών της πίστεως. Η Αγία Γραφή αποτελεί την πρώτη και κυριότερη πηγή της πίστεως και της θρησκευτικής γνώσεως των χριστιανών.

Η ορθή κατανόηση των Γραφών είναι δυνατή μόνον υπό την καθοδήγηση της αγίας οικουμενικής Εκκλησίας του Χριστού. Παρόμοια θεϊκή προέλευση έχει και η ιερά παράδοση, που αποτελεί τη δεύτερη ισόκυρη πηγή της χριστιανικής πίστεως. Μοναδική φύλακας της γνήσιας αποστολικής παραδόσεως είναι η οικουμενική Εκκλησία στα πρόσωπα των νομίμων προεστώτων της. Όποιος επιθυμεί να γνωρίσει την αλήθεια, λέει ο άγιος, οφείλει να στραφεί προς την Εκκλησία και τους ιερείς της.

Μόνον η Εκκλησία είναι η αληθινή θύρα της πνευματικής ζωής που οδηγεί στη βασιλεία των ουρανών του Θεού. Με αυτές τις διδασκαλίες, ο άγιος Ειρηναίος έσωσε πολλούς ανθρώπους από την ειδωλολατρία και την αιρετική πλάνη. Τελικά υπέστη ο ίδιος μαρτυρικό θάνατο για το όνομα του Χριστού επί της βασιλείας του αυτοκράτορα Σεβήρου. Ταις πρεσβείαις του αγίου ιερομάρτυρος Ειρηναίου, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.