Η Παναγία η Τρικουκιώτισσα στην Κύπρο

Στις δασωμένες πλαγιές του Τροόδους, δυτικά της κορυφής της Χιονίστρας και νοτιοανατολικά του χωριού Πρόδρομος, υψώνεται μια από τις αρχαιότερες μονές της Κύπρου. Η Ιερά Μονή της Παναγίας της Ελεούσας της Τρικουκκιώτισσας βρίσκεται μόλις δύο χιλιόμετρα από το χωριό Πρόδρομος, μέσα σε τοπίο σπάνιας φυσικής ομορφιάς. Ο Ρώσος μοναχός Βασίλειος Μπάρσκυ, στην περιγραφή της Μονής το χίλια επτακόσια τριάντα πέντε, τονίζει την απίστευτη ωραιότητα της τοποθεσίας. Εξαίρει το ησυχαστικό περιβάλλον και τις περίτεχνες οικοδομές της, που μαρτυρούν τη μακρά ιστορία και την πνευματική αίγλη του μοναστηριού.

Από διάφορες πληροφορίες γνωρίζουμε ότι υφίστατο κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας και της Ενετοκρατίας, μεταξύ του χίλια εκατόν ενενήντα ένα και του χίλια πεντακόσια εβδομήντα ένα. Είχε μάλιστα δικά της μετόχια, όπως το επωνομαζόμενο «Αδιά» κοντά στο χωριό Πενταλιά της Πάφου, που της απέδιδαν σημαντικές προσόδους. Η Μονή αρχικά ήταν μεγάλη, όπως η ξακουστή Μονή του Κύκκου, σύμφωνα με τη μαρτυρία του Βασιλείου Μπάρσκυ. Αργότερα όμως εξέπεσε λόγω της μεγάλης πτωχείας των μοναχών της, που ήταν αποτέλεσμα των δύσκολων χρόνων της Τουρκοκρατίας.

Παρ' όλα αυτά, διατήρησε την παλαιά πνευματική της φήμη και έγινε προσκύνημα ολόκληρης της κυπριακής ψυχής στα πιο σκοτεινά χρόνια του νησιού. Ο Estienne de Luzignan αναφέρει στα έργα του ότι η παλαιά εικόνα της Παναγίας της Τρικουκκιώτισσας μεταφερόταν τακτικά στην πρωτεύουσα Λευκωσία. Σήμερα δυστυχώς δεν γνωρίζουμε πού ακριβώς βρίσκεται η αρχαία αυτή εικόνα, την οποία κατά παράδοση ζωγράφισε ο Ευαγγελιστής Λουκάς. Την υποδέχονταν συνήθως στην είσοδο της πόλης με μεγάλη επισημότητα και στη συνέχεια τη λιτάνευαν στους δρόμους της Λευκωσίας.

Μεταφερόταν δε με πομπή πίσω στο μοναστήρι της, μέσα σε ευλαβικές προσευχές και ψαλμωδίες των πιστών. Ο Νέαρχος Κληρίδης αναφέρει ότι το χίλια πεντακόσια τριάντα τρία το μοναστήρι είχε αποκτήσει ήδη μεγάλη φήμη. Η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Τρικουκκιώτισσας απάλλαξε τότε την Κύπρο από τις σφοδρές συνέπειες της μεγάλης ανομβρίας. Άλλες παλαιότερες ονομασίες της Μονής ήταν Μονή των Τρικόκκων, Τρικουκκιών, Τρικουκκιάς, Τρικουτσιάς και Τρικουκκιώτισσας, ανάλογα με τη γεωγραφική περιοχή και την εποχή.

Η επωνυμία της Παναγίας Τρικουκκιώτισσα, ή στο κυπριακό γλωσσικό ιδίωμα Τρικουτσιώτισσα, προήλθε από το δασικό δέντρο που λέγεται και κοκκονιά. Σύμφωνα με τον Νέαρχο Κληρίδη, την εποχή που πρωτοκτίστηκε εκεί το μοναστήρι, βρισκόταν ένα φυτό εξαιρετικά μεγάλο που ονομαζόταν Τρικουκκιά. Πρόκειται για το είδος που στη Βοτανική ονομάζεται κράταιγος η οξυάκανθος, με μυτερά αγκάθια και κόκκινο καρπό που δεν τρώγεται. Το όνομα Τρικουκκιά δόθηκε επειδή ο καρπός του φυτού περικλείει τρεις κόκκους ή σπόρους, ένα χαρακτηριστικό μοναδικό για το συγκεκριμένο είδος.

Τέτοια φυτά συναντά κανείς στο γειτονικό δάσος και σε όλη την οροσειρά του Τροόδους, σε αρκετά μεγάλη πυκνότητα. Σε όλα τα χωριά της οροσειράς χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα ως υποκείμενο για το μπόλιασμα της αχλαδιάς, με πολύ καλά αποτελέσματα. Ωστόσο υπάρχουν και άλλες ερμηνείες ως προς την προέλευση της λέξης Τρικουκκιά, που έχουν προταθεί από διάφορους κύπριους μελετητές. Ο Νικόλαος Κυριαζής υποστηρίζει ότι η επωνυμία οφείλεται στα μοσφίλια της περιοχής, των οποίων ο καρπός έχει τρεις κοκκόνες.

Κατά μια άλλη άποψη, ονομάστηκε έτσι επειδή κατά την Τουρκοκρατία το μοναστήρι είχε το δικαίωμα να εισπράττει συγκεκριμένη δεκάτη. Έπαιρνε από τη δεκάτη του τσιφλικιού των Κουκλιών της Πάφου το ένα τρίτο, το λεγόμενο αντικούτσιν ή τρικούτσιν. Από τις λέξεις τρία κουκκιά προέκυψε ολόκληρη η ονομασία, και κατά παρόμοιο τρόπο ονομάζονταν τριτερά τα φορολογούμενα χωράφια. Στις τρεις Οκτωβρίου του χίλια εννιακόσια ογδόντα εννέα η Ιερά Αρχιεπισκοπή αγόρασε τη Μονή Τρικουκκιάς από τη Μητρόπολη Μόρφου.

Είχε περιέλθει στην ιδιοκτησία της μετά τον χωρισμό της από τη Μητρόπολη Κυρηνείας, που συνέβη στις δεκατρείς Αυγούστου του χίλια εννιακόσια εβδομήντα τρία. Το χίλια εννιακόσια ενενήντα επτά, στις δεκατέσσερις Σεπτεμβρίου, η Ιερά Αρχιεπισκοπή επέτρεψε την εγκατάσταση γυναικείας μοναστικής αδελφότητας στη Μονή. Έτσι η Μονή επανήλθε στην κοινοβιακή τάξη από τον Σεπτέμβριο του χίλια εννιακόσια ενενήντα επτά, μετά από πολλά χρόνια ερήμωσης. Η σημερινή γυναικεία αδελφότητα αγωνίζεται να ακολουθήσει πιστά την ιερή παράδοση του Ορθόδοξου μοναχισμού και να υπηρετήσει αθόρυβα την Εκκλησία.

Κύριο έργο των μελών της είναι η προσευχή, η ανελλιπής τέλεση των ιερών ακολουθιών και η βαθιά πνευματική μελέτη. Παράλληλα οι αδελφές ασχολούνται με τα διακονήματα του κοινοβίου, με διάφορα εργόχειρα, με την αγιογραφία και με αγροτικές εργασίες. Κατασκευάζουν επίσης μοσχοθυμίαμα για τους πιστούς και διατηρούν τις παραδόσεις του Όρθόδοξου μοναχισμού της κυπριακής γης. Η επαναλειτουργία της Μονής οφείλεται κατ' αρχήν στη συμπαράσταση και τις ευλογίες του Μακαριωτάτου Αρχιεπισκόπου Κύπρου Χρυσοστόμου του Πρώτου.

Η ανοικοδόμηση άρχισε με την οικονομική βοήθεια του τότε καθηγουμένου της Μονής Κύκκου και νυν μητροπολίτη Κύκκου Νικηφόρου. Μεγάλος ευεργέτης της Μονής υπήρξε ο αείμνηστος Κωνσταντίνος Λεβέντης, που με τη γνωστή μεγάλη δωρεά του την έβγαλε από την πολυχρόνια ερήμωση. Η Παναγία της Τρικουκκιάς γιορτάζεται την Τρίτη της Διακαινησίμου, καθώς και στις δεκαπέντε Αυγούστου, με λαμπρή λιτάνευση της θαυματουργής εικόνας. Ψάλλει λοιπόν η Μονή: Ταις πρεσβείαις της υπεραγίας Θεοτόκου, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.