Στον γραφικό οικισμό Παναγία της Σερίφου, ανάμεσα στα κυκλαδίτικα ασβεστωμένα σπίτια, στέκει σιωπηλή μια αρχαία βυζαντινή εκκλησία. Είναι η ευλογημένη Παναγία της Σερίφου, η αρχαιότερη και πιο ιστορική εκκλησία ολόκληρου του γραφικού αυτού νησιού του Αιγαίου. Η ανέγερσή της τοποθετείται γύρω στο εννιακόσια πενήντα με χίλια, σε εποχή μεσοβυζαντινή και λαμπρή για την Αυτοκρατορία της Νέας Ρώμης. Η εκκλησία λέγεται από τους ντόπιους και Ξυλοπαναγιά, εξαιτίας ενός ιδιαίτερου παραδοσιακού εθίμου της εορτής της Κοιμήσεως.

Το έθιμο αυτό λαμβάνει χώρα κατά τη διάρκεια του μεγάλου πανηγυριού που γίνεται κάθε Δεκαπενταύγουστο στο νησί. Σύμφωνα με τον λαϊκό κανόνα του εθίμου, όποιος χορέψει πρώτος με την κοπέλα του στη γέρικη ελιά της πλατείας, θα παντρευτεί. Ο γάμος προβλέπεται μάλιστα να γίνει μέσα στην ίδια χρονιά, χαρίζοντας ξεχωριστή ελπίδα στους νέους της Σερίφου. Η ίδια η εκκλησία ανήκει αρχιτεκτονικά στον επιβλητικό ρυθμό της σταυροειδούς βασιλικής, χαρακτηριστικό της μεσοβυζαντινής εκκλησιαστικής τέχνης.

Οι αξιόλογες παλαιές τοιχογραφίες του εσωτερικού της χρονολογούνται από τον δέκατο τέταρτο και τον δέκατο έβδομο μεταβυζαντινό αιώνα. Κατά τη διάρκεια της Επανάστασης του χιλίων οκτακοσίων είκοσι ενός, οι ντόπιοι Σεριφιώτες συμμετείχαν ενεργά στον αγώνα της απελευθέρωσης. Τα παλιά κελιά της εκκλησίας χρησιμοποιήθηκαν τότε ως καταφύγιο για πρόσφυγες από την Πελοπόννησο και τα γειτονικά κυκλαδίτικα νησιά. Ταις πρεσβείαις της υπεραγίας Θεοτόκου, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός μας, ελέησον τους πιστούς σου και σώσον ημάς, αμήν.