Παναγία η Μεγαλοσπηλαιώτισσα

Μέσα στις σπηλιές του Χελμού, στη μεγαλοπρεπή Ιερά Μονή του Μεγάλου Σπηλαίου, φυλάσσεται μία από τις πιο σεβάσμιες εικόνες της Ορθοδοξίας. Ο επισκέπτης που ανηφορίζει εκεί αντικρίζει με δέος ένα κειμήλιο, που η παράδοση το αποδίδει στον ίδιο τον Ευαγγελιστή Λουκά. Ο Κωνσταντίνος Οικονόμος ο εξ Οικονόμων, στο επίσημο Κτιτορικό της Μονής, καταγράφει με ακρίβεια μια συγκινητική παράδοση για την εικόνα. Σύμφωνα με αυτήν, ο Λουκάς, όταν παρέδωσε στον Θεόφιλο το ιερό Ευαγγέλιό του, προσέφερε ταυτόχρονα στον ίδιο και την εικόνα της Θεοτόκου.

Η εικόνα αυτή διασώζεται μέχρι σήμερα στο μοναστήρι του Μεγάλου Σπηλαίου, αποτελώντας τον πιο πολύτιμο πνευματικό θησαυρό του. Παριστά την Υπεραγία Θεοτόκο βρεφοκρατούσα, και είναι ζωγραφισμένη με μεγάλη τέχνη πάνω σε λεπτή ξύλινη σανίδα. Η σεπτή εικόνα ανήκει στα σπουδαιότερα ιστορικά κειμήλια της Μονής και αποτελεί κέντρο προσκυνήματος για χιλιάδες πιστούς. Στο ίδιο Κτιτορικό αναφέρεται χαρακτηριστικά ότι ξύλον ζωής έφερεν ο εν Εδέμ παράδεισος, σε γλαφυρή θεολογική παραλληλία.

Όπως εκείνο, έτσι και η θεοχαρίτωτος εικόνα της Θεοτόκου τεθησαύρισται μέσα σε αυτόν τον θείο ναό ως άλλο ξύλο ζωής. Από αυτήν, λέει το κείμενο, όλοι όσοι προσέρχονται με ευλάβεια και πίστη στον Ιησού τρυγούν αείποτε τη χάρη των ακένωτων θαυμάτων της. Αυτή η κηρόχυτος εικόνα της πανσέβαστης Αειπαρθένου Δέσποινας έχει εξαιρετικά ιδιαίτερη και αναγνωρίσιμη εικονογραφική ταυτότητα στον ορθόδοξο χώρο. Παρουσιάζει την Μητέρα του Θεού να αγκαλιάζει σαν βρέφος τον μονογενή Υιό της, με στοργή και απερίγραπτη τρυφερότητα.

Είναι παλαιά και ως προς τη μορφή και ως προς το σχήμα όμοια με εκείνη που ζωγράφισε ο ιερός Ευαγγελιστής Λουκάς. Ο ευσεβής λαός τη λέει επίσης και Χρυσοχέρα, διότι έχει χέρι χρυσό, παλαιότατο αφιέρωμα ενός ευλαβούς πιστού. Με την ευλογία αυτής της εικόνας έζησαν οι ευλαβείς αδελφοί της Μονής για πολλούς αιώνες, αντλώντας πνευματική δύναμη και παρηγοριά. Σε καιρούς ανομβρίας και δοκιμασίας, έβγαιναν οι πατέρες σε λιτανεία και ζητούσαν με δάκρυα τη βοήθεια της Παναγίας.

Η Θεομήτωρ απαντούσε πάντοτε με την παρουσία της και έστελνε άφθονη βροχή ή πνευματική παρηγοριά στους πιστούς της. Η εικόνα είναι ζωγραφισμένη με ιδιαίτερη τεχνική πάνω σε μια τετράγωνη λινή οθόνη, στεγανά κολλημένη πάνω σε ξύλινη σανίδα. Η σανίδα στην επάνω εσωτερική της πλευρά σχηματίζει διακριτικά καμπυλοειδές τόξο, που της δίνει μια διακριτική μνημειακή χάρη. Κάθε πλευρά της εικόνας έχει μήκος εξήντα τέσσερα εκατοστά περίπου, και αποτελεί ιδανικό μέγεθος για ευλαβή προσκύνηση από τους πιστούς.

Η όλη της κατασκευή φανερώνει την ευλάβεια και την τέχνη του ευαγγελιστή, που ζωγράφισε την Μητέρα του Κυρίου με σεβασμό. Λέγεται κηρόχυτος η ιερή αυτή εικόνα γιατί οι παλιοί ζωγράφοι, για τη φιλοτέχνηση τέτοιων εικόνων, ανακάτευαν τα χρώματα μέσα σε λειωμένο κερί. Ζωγράφιζαν με αυτόν τον τρόπο τις εικόνες λείες και ομαλές, ή τις εκτύπωναν με τεχνική ανάγλυφες, όπως συμβαίνει και με την εικόνα του Λουκά. Η Θεοτόκος φέρει έγχρωμη και πολυτελή εσθήτα, στολισμένη με χρυσά διακριτικά διαγράμματα, που της δίνουν μια αυτοκρατορική μεγαλοπρέπεια.

Γι' αυτό άλλωστε στα παλαιά κτιτορικά αναφέρεται και με το ευλογημένο όνομα Χρυσοσπηλαιώτισσα, σε αναφορά στη χρυσοκέντητη ενδυμασία της. Η ιερή αυτή εικόνα αποτελεί μια ιδανική σύνθεση της Αγίας Μητέρας και του θείου Βρέφους, αρμονικά συνυφασμένη με τρυφερότητα. Η Θεοτόκος γέρνει ελαφρά το κεφάλι της προς τα δεξιά και ατενίζει στοργικά τον Μονογενή Υιό της. Τον κρατεί προσεκτικά στη δεξιά της αγκάλη, σαν αληθινή μητέρα που χαϊδεύει με προσοχή το νεογέννητο παιδί της.

Το αριστερό χέρι της Θεομήτορος προσφέρεται με μητρική κίνηση προς το θείο Βρέφος, σε στάση παράκλησης και προσφοράς. Το παιδίον Ιησούς στηρίζει με στοργή το δικό του αριστερό χέρι μέσα στη ζεστή παλάμη της Παναγίας Μητέρας του. Φορεί πλατύ και άρραφο χιτώνα, που κατεβαίνει μέχρι κάτω από τα γόνατα, με υπενθύμιση της αμίαντης φύσης του. Με το δεξί του χέρι κρατεί ειλητάριο, που συμβολίζει το ίδιο το Ευαγγέλιο της σωτηρίας ολόκληρου του κόσμου.

Δεξιά και αριστερά της Θεομήτορος παριστάνονται γύρω της Άγγελοι και Αρχάγγελοι, τα πολυόμματα Χερουβείμ και τα εξαπτέρυγα Σεραφείμ. Έτσι η εικόνα γίνεται ένα ζωντανό απάνθισμα της ουράνιας αυλής, που περιστοιχίζει διαρκώς τη Βασίλισσα του Θεού. Τη γνησιότητα αυτής της εικόνας ως έργου του ιερού Λουκά τη στηρίζει το Κτιτορικό σε πολλές αξιόπιστες ιστορικές μαρτυρίες. Οι μαρτυρίες αυτές προέρχονται κυρίως από επιφανείς εκκλησιαστικούς συγγραφείς της παλαιάς και της ύστερης βυζαντινής περιόδου.

Σε αυτούς ξεχωρίζουν ο μέγας υμνογράφος Συμεών ο Μεταφραστής, καθώς και ο σπουδαίος Θεοφάνης ο επονομαζόμενος Ταυρομανίας, που έγραψαν για την εικόνα. Επίσης συμβάλλουν με τον λόγο τους ο ιερός Ιωάννης Δαμασκηνός, ο Ραμεώτης και ο Νικηφόρος Κάλλιστος. Ακόμη υπάρχουν μαρτυρίες για τη γνησιότητα της σεπτής εικόνας μέσα σε επίσημα χρυσόβουλλα αυτοκρατόρων του Βυζαντίου. Διασώζονται τα χρυσόβουλλα του Μιχαήλ Παλαιολόγου, που βασίλευσε από το χίλια διακόσια εξήντα ένα έως το χίλια διακόσια ογδόντα δύο.

Διασώζονται επίσης χρυσόβουλλα του Ανδρόνικου του Δεύτερου Παλαιολόγου και του Ιωάννου του Έκτου Καντακουζηνού, του μεγάλου αυτοκράτορα και θεολόγου. Έτσι η Παναγία η Μεγαλοσπηλαιώτισσα ευλογεί μέχρι σήμερα τους πιστούς της, και η εικόνα της παραμένει αδιάλειπτη πηγή ενίσχυσης. Οι πιστοί προσέρχονται με ευλάβεια στη σεπτή εικόνα και ψιθυρίζουν, ταις πρεσβείαις της υπεραγίας Θεοτόκου, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.