Η Παναγία η Φανερωμένη στην Νάξο

Σε απόσταση δεκαπέντε χιλιομέτρων από την πόλη της Νάξου, ψηλά πάνω από το βαθύ ελληνικό γαλάζιο, υψώνεται ένα από τα ομορφότερα κυκλαδίτικα μοναστήρια του Αιγαίου. Η Ιερά Μονή της Φανερωμένης βρίσκεται εντός των ορίων της κοινότητας Κωμιακής και αγναντεύει τα γύρω Κυκλαδονήσια με χάρη μοναδική και αρχοντική. Είναι πανέμορφο κτίριο, ολόλευκο, μετά την πλήρη ανακαίνισή του από τον σεβασμιότατο μητροπολίτη Παροναξίας κύριο Αμβρόσιο. Σε διάφορα έγγραφα της μακράς της ιστορίας αναφέρεται και ως «Πεφανερωμένη», «Ακρωτηριώτισσα» ή «εἰς τά ἄσπρα χώματα κειμένη».

Η εορτή της τιμάται με μεγάλη λαμπρότητα κατά την Κοίμηση της Θεοτόκου, στις δεκαπέντε και στις είκοσι τρεις Αυγούστου. Η παράδοση αναφέρει ότι τρεις ναυτικοί που κινδύνευαν να καταποντιστούν από τρικυμία κοντά στα δυτικά παράλια της Νάξου, παρακάλεσαν θερμά την Υπεραγία Θεοτόκο. Μέσα στο πυκνό σκοτάδι της τρομερής νύχτας παρατήρησαν ένα φως να λάμπει στην παραλία και προσπάθησαν να το πλησιάσουν. Με μεγάλη δυσκολία έφθασαν εκεί και αντίκρισαν μια μικρή θαυματουργή εικόνα της Παναγίας, λαμπερή ανάμεσα στους βράχους.

Με ευλάβεια την τοποθέτησαν στο ναΰδριο του Προφήτη Ηλία, και αμέσως ένιωσαν να επικρατεί γαλήνη στα κύματα και στις ψυχές τους. Οι ναυαγοί επιχείρησαν να επιβιβαστούν στο μικρό τους πλοίο και να φύγουν, αλλά η Κυρία των Αγγέλων εμπόδισε τον απόπλου. Έτσι οι τρεις ναυτικοί στάθηκαν με δέος ενώπιον της Αγίας Εικόνας και υποσχέθηκαν να επιστρέψουν και να κτίσουν μοναστήρι στον τόπο εκείνον. Άγνωστος παραμένει σήμερα ο ακριβής χρόνος ανέγερσης της Ιεράς Μονής, παρά τις πολλές προσπάθειες των μελετητών της κυκλαδικής εκκλησιαστικής ιστορίας.

Στον κώδικα της Μονής υπάρχει μεταγραφή εγγράφου, διά χειρός του αείμνηστου εκπαιδευτικού Αντωνίου Κατσουρού, από την οποία αντλούμε σημαντικά συμπεράσματα. Πληροφορούμαστε ότι η Ιερά Μονή Φανερωμένης προϋπήρχε του χίλια πεντακόσια ενενήντα επτά, οπότε είχε ονομαστεί «Σταυροπήγιο» από τον Οικουμενικό Πατριάρχη Θεόληπτο. Ως μικρή Μονή πιθανόν να προϋπήρχε δεκάδες χρόνια πριν αναγνωριστεί επίσημα, χωρίς όμως να γνωρίζουμε με ακρίβεια. Με την πάροδο των χρόνων, αφού απέκτησε σημαντική περιουσία και αρκετούς μοναχούς, αναβαθμίστηκε σε Σταυροπήγιο για να τύχει των ειδικών προνομίων.

Η παράδοση για την ανεύρεση της Ιεράς Εικόνας της Παναγίας μάς φέρνει σε χρόνους πολύ μακρινούς, γεμάτους δοκιμασίες και μαρτύριο. Πιστεύεται ότι ανάγονται στην εποχή που οι Χριστιανοί της Κωνσταντινουπόλεως και άλλων παραθαλασσίων πόλεων έριχναν στη θάλασσα τις εικόνες. Έκαναν αυτή την πράξη για να σώσουν τις άγιες εικόνες από τους Εικονομάχους ή τους σταυροφόρους μετά την Τετάρτη Σταυροφορία του χίλια διακόσια τέσσερα. Έτσι η εικόνα έπλεε αιώνες στη θάλασσα, μέχρι να φτάσει χάριτι Θεού στα φιλόξενα νερά της Νάξου και να αναγνωριστεί.

Είναι ευρέως γνωστό ότι και άλλες εικόνες της Νάξου συνδέονται με τέτοιες ευλαβικές παραδόσεις, όπως η Παντάνασσα, η Χρυσοπολίτισσα και η Αγιά. Λίγα χρόνια μετά την παραχώρηση του σταυροπηγιακού καθεστώτος, ο μητροπολίτης Παροναξίας Νικηφόρος Μελισσηνός ανέλαβε τη διοίκηση της επαρχίας. Κυβέρνησε την αρχιεπισκοπή από το χίλια εξακόσια δεκατρία έως το χίλια εξακόσια δεκαεπτά, και ανέτρεψε το προηγούμενο σιγίλλιο. Με νέο σιγίλλιο του χίλια εξακόσια δεκατέσσερα πήρε το Μοναστήρι υπό την άμεση διοίκηση της Μητροπόλεως, αλλάζοντας το προηγούμενο καθεστώς.

Πολύ αργότερα, ο Εθνομάρτυρας και Άγιος Γρηγόριος ο Πέμπτος, Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, επανεγκαθίδρυσε τη Μονή ως Σταυροπήγιο το χίλια επτακόσια ενενήντα οκτώ. Το ίδιο πράττει αργότερα και ο Εθνομάρτυρας Πατριάρχης Κύριλλος ο Έκτος, κατά το έτος χίλια οκτακόσια δεκαέξι. Κατά τον δέκατο ένατο αιώνα η Ιερά Μονή της Φανερωμένης ακμάζει και γίνεται από τα μεγαλύτερα πνευματικά κέντρα ολόκληρης της Νάξου. Από το χίλια οκτακόσια δεκαέξι αναλαμβάνει ηγούμενος ο Δωρόθεος Τζιώτης, που το χίλια οκτακόσια είκοσι έξι ιδρύει δύο σχολεία.

Το ένα σχολείο λειτούργησε στο Μετόχι της Αγίας Κυριακής και το άλλο στους Ακαδήμους της Τραγαίας, με σπουδαία προσφορά στην παιδεία. Αργότερα ηγούμενος της Μονής εκλέγεται ο Ηλίας Γεωργιάδης, μεγάλη πνευματική μορφή που εργάζεται μεταξύ Νάξου και Πάρου. Ο μεγάλος αυτός ηγούμενος εκοιμήθη το χίλια οκτακόσια εξήντα και ετάφη στον Προφήτη Ηλία, πλησίον της Φανερωμένης. Μαθητής και αδελφός της Μονής υπήρξε και ο μεγάλος Άγιος Αρσένιος ο εν Πάρω, που έλαμψε στην παριανή ασκητική παράδοση.

Με την ανατολή του εικοστού αιώνα η Μονή αρχίζει να παρακμάζει, εξαντλημένη από συνεχείς δοκιμασίες και πιέσεις. Ηγούμενοι κατά την περίοδο αυτή είναι ο Κύριλλος Σαραντινός, ο Ανδρέας Παυλάκης, ο Ανδρόνικος Παλυβός και ο Γρηγόριος Συνοίκης. Ηγούμενοι υπήρξαν επίσης ο Αλέξανδρος Μοστράτος και ο Αντώνιος Παραράς, που προσπάθησαν να συντηρήσουν την πνευματική ζωή του μοναστηριού. Για μικρό διάστημα ηγούμενος διετέλεσε και ο σεβασμιότατος μητροπολίτης Αμβρόσιος, όταν υπηρετούσε στη Μητρόπολη Παροναξίας ως ιεροκήρυκας.

Τρεις βασικές αιτίες οδήγησαν τη Μονή στην παρακμή, χωρίς να καταφέρει να ανακάμψει στις δεκαετίες που ακολούθησαν. Πρώτη ήταν οι συνεχείς απαλλοτριώσεις των κτημάτων της από το κράτος, που μείωσαν σημαντικά την οικονομική της ασφάλεια. Δεύτερη αιτία ήταν οι αλλεπάλληλες εκποιήσεις της περιουσίας της από ορισμένους μοναχούς, με παραχωρήσεις για εκκλησιαστικούς σκοπούς της περιοχής. Τρίτη και κρίσιμη ήταν η γενικότερη παρακμή του μοναχισμού στην Ελλάδα κατά τις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα.

Παρ' όλα αυτά, η Φανερωμένη ψάλλει: Ταις πρεσβείαις της υπεραγίας Θεοτόκου, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.