Στα δυτικά παράλια της Κρήτης, κοντά στη μοναδικού κάλλους περιοχή του Λαφονησιού, υψώνεται ένα από τα ομορφότερα προσκυνήματα της κρητικής γης. Η Μονή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου Χρυσοσκαλίτισσας είναι κτισμένη πάνω σε έναν απότομο και επιβλητικό βράχο, με θέα στο Λιβυκό πέλαγος. Ο τόπος αυτός περιλαμβάνεται σήμερα στο ευρωπαϊκό δίκτυο NATURA, ως μια ζώνη μοναδικής φυσικής ομορφιάς και βιοποικιλότητας. Η Μονή κτίστηκε πιθανότατα στα χρόνια της όψιμης Βενετοκρατίας, σε εποχή όπου η Κρήτη ζούσε μέσα σε δύσκολες ιστορικές συνθήκες.

Στην απογραφή του χίλια εξακόσια τριάντα επτά αναφέρεται ως ναός της Παναγίας Γουνοσκαλίτισσας, όπως καταγράφει ο τότε ιερέας. Ο ιερέας ήταν από το κοντινό χωριό Κούνενι, και απέδωσε στη Μονή την παλαιά αυτή ονομασία της λατινικής εποχής. Σύμφωνα με την παράδοση της Κρήτης, η Μονή πήρε το όνομα Χρυσοσκαλίτισσα από έναν θαυμαστό πνευματικό λόγο. Ένα από τα σκαλοπάτια της απότομης κλίμακας που οδηγεί στη Μονή ήταν χρυσό, αλλά το έβλεπαν μόνο οι πραγματικά πιστοί.

Έτσι το χρυσό σκαλοπάτι έγινε σύμβολο της καθαρότητας της ψυχής και της ζωντανής εμπιστοσύνης στη Θεοτόκο. Με αυτόν τον θαυμαστό τρόπο η Παναγία επικοινωνεί με τα ευλαβή της παιδιά και δείχνει τη μυστική παρουσία της στους πραγματικά πιστούς. Το μοναστηριακό συγκρότημα κτίστηκε με συμπλήρωση του βράχου, με θολωτούς χώρους πάνω στους οποίους σχηματίζεται η επίπεδη αυλή της Μονής. Πάνω σε αυτή υψώνεται το νεότερο μονόχωρο και καμαροσκέπαστο καθολικό, που αντικατέστησε το παλιό σπηλαιώδες ναΰδριο του δεκαεβδόμου αιώνα.

Η ανακατασκευή έγινε το χίλια οκτακόσια ενενήντα τέσσερα, χάρη στη φροντίδα και την προσφορά πολλών πιστών της δυτικής Κρήτης. Σε μικρή απόσταση κάτω από τον βράχο κτίστηκε επίσης ένα ακόμη συγκρότημα, ο Παρθενώνας, που φιλοξενούσε τις μοναχές της Μονής. Οι μοναχές αυτές ανήκαν επίσημα στη Χρυσοσκαλίτισσα, και αποτελούσαν την ευλογημένη γυναικεία αδελφότητα του ιερού τόπου. Στο καθολικό σώζεται η ιερή και θαυματουργή εικόνα της Κοίμησης της Θεοτόκου, μια αληθινή μαρτυρία της κρητικής αγιογραφικής παράδοσης.

Πρόκειται για έργο καλής τέχνης του δευτέρου μισού του δεκάτου εβδόμου αιώνα, ιδιαίτερα σεβαστή στους πολλούς προσκυνητές. Τα τελευταία χρόνια η Μονή ανακαινίζεται συστηματικά και φιλοξενεί ένα μικρό λαογραφικό και εκκλησιαστικό μουσείο σε ειδικά διαμορφωμένη πτέρυγα. Εκεί εκτίθενται νεότερα εκκλησιαστικά κειμήλια και λαογραφικά αντικείμενα της κρητικής λαϊκής παράδοσης, με μεγάλη επιμέλεια και προσοχή. Η Μονή έχει γίνει σήμερα ένα ζωντανό προσκύνημα και ένας σπουδαίος πνευματικός φάρος για τη δυτική Κρήτη.

Ψάλλει λοιπόν η Χρυσοσκαλίτισσα: Ταις πρεσβείαις της υπεραγίας Θεοτόκου, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.