Η Παναγία η Χρυσορρογιάτισσα στην Κύπρο

Δύο χιλιόμετρα νοτιοδυτικά του χωριού Πάνω Παναγιά στην Πάφο, μέσα σε καταπράσινο τοπίο, υψώνεται η μεγαλοπρεπής και πανέμορφη ιστορική Μονή της Χρυσορρογιάτισσας. Η Μονή πήρε το όνομά της από τη θαυματουργή εικόνα της Παναγίας, που σύμφωνα με την παράδοση προσφέρει χρυσό γάλα από χρυσές ρώγες. Για αυτό λέγεται και Χρυσογαλακτούσα, αλλά και Χρυσορρογιάτισσα, ονομασίες που μαρτυρούν τη βαθιά ευλάβεια του κυπριακού λαού. Σήμερα, ίσως από πουριτανική σεμνοτυφία, λανθασμένα εξηγείται στους τουρίστες ότι το όνομα προέρχεται από κάποιο χρυσό ρόδι.

Άλλοι υποστηρίζουν ότι αποκαλείται έτσι επειδή είναι κτισμένη σε βουνό με το όνομα Ρογιά, χωρίς ιστορική βάση. Η προσκυνηματική και θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Χρυσορρωγιάτισσας είναι δεξιοκρατούσα στον τύπο της Ελεούσας, με μοναδική ομορφιά. Πιστεύεται ότι είναι μία από τις εβδομήντα ιερές εικόνες που ζωγράφισε ο ίδιος ο Ευαγγελιστής Λουκάς, σύμφωνα με τη σταθερή παράδοση. Σύμφωνα με τη μακρά παράδοση της Μονής, η εικόνα ρίχτηκε στη θάλασσα της Ισαυρίας στην Κιλικία από μια ευλαβή γυναίκα.

Έγινε αυτό κατά την περίοδο της φοβερής εικονομαχίας, ώστε να σωθεί η εικόνα από την καταστροφή και τη βεβήλωση. Τα κύματα μετέφεραν την εικόνα στο λιμανάκι του χωριού Αχέλειας, γνωστό ως Μουλιά, στην ευλογημένη Πάφο της Κύπρου. Εκεί η εικόνα έμεινε σε μικρό σπήλαιο για τετρακόσια περίπου χρόνια, μέσα στη σιωπή της φύσης και του βυθού. Το δεκαπενταύγουστο του χίλια εκατόν πενήντα δύο, ο ασκητής Ιγνάτιος οδηγήθηκε από ένα μεγάλο και υπερφυσικό φως.

Βρήκε τότε την ιερή εικόνα και τη μετέφερε με μεγάλη ευλάβεια στο ασκητήριό του, στο βουνό Κρεμαστή. Με υπόδειξη της ίδιας της Παναγίας, ο Ιγνάτιος μετέφερε αργότερα την εικόνα από το ασκητήριό του και ξεκίνησε νέο έργο. Ανέγειρε την πρώτη μικρή Μονή της Χρυσορρωγιάτισσας στο σημείο όπου βρίσκεται σήμερα η μεγαλόπρεπη ιστορική Μονή. Παλιότερα η Μονή ήταν ένα φτωχό μετόχι της Μονής Κύκκου, χωρίς ιδιαίτερη πνευματική ή οικονομική αυτοτέλεια.

Κατέστη όμως αυτοτελής όταν μητροπολίτης Πάφου ήταν ο Άγιος Πανάρετος, μεταξύ χίλια επτακόσια εξήντα οκτώ και χίλια επτακόσια ενενήντα. Ο Άγιος Πανάρετος μερίμνησε προσωπικά και ανέγειρε το χίλια επτακόσια εξήντα οκτώ τον σημερινό ναό της Μονής. Πρόκειται για μονόκλιτη βασιλική, που αντικατέστησε την παλιά μικρή εκκλησία και ανέδειξε τη Μονή σε σπουδαίο πνευματικό κέντρο της κυπριακής Ορθοδοξίας. Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας και τα πρώτα χρόνια της Αγγλοκρατίας η Μονή είχε στην κατοχή της αρκετά κτήματα και πολλά ελαιόδεντρα σε διάφορα χωριά.

Παράλληλα διατηρούσε ζωντανές πνευματικές σχέσεις με τους πιστούς της ευρύτερης περιοχής της Πάφου και των κοντινών της χωριών. Τα κτήματα αυτά απλώνονταν σε χωριά των επαρχιών Πάφου, Λεμεσού και Λάρνακας, καθώς και σε δύο μικρά μετόχια στις πόλεις Λευκωσία και Λεμεσό. Σταδιακά όμως τα περισσότερα από αυτά εκποιήθηκαν και η κτηματική περιουσία της Μονής μειώθηκε σημαντικά μέσα στις δεκαετίες. Στις είκοσι τέσσερις Οκτωβρίου του χίλια εννιακόσια εξήντα επτά η Μονή αποτεφρώθηκε ολοσχερώς από μεγάλη πυρκαγιά.

Ξανακτίστηκε όμως πιστά κατά το παλιό πρότυπο, ώστε να διατηρηθεί η μνήμη και η μορφή της παλαιάς κυπριακής αρχιτεκτονικής. Στις μέρες μας η Μονή δεν έχει πλέον μοναχούς, όμως διαμένει εκεί ο σημερινός ηγούμενός της, Αρχιμανδρίτης Διονύσιος. Στη Μονή λειτουργεί επίσης οινοποιείο, που ανάγεται από το χίλια επτακόσια πενήντα ένα και διατηρεί ζωντανή την παράδοση της οινοπαραγωγής. Το κρασί της Μονής θεωρείται σήμερα άριστης ποιότητας, αφού έχει αποσπάσει σημαντικά βραβεία σε διεθνείς διαγωνισμούς οινολογίας.

Σημαντική για την ιστορία της Μονής είναι η περίφημη χαλκογραφία της Παναγίας της Χρυσορρωγιάτισσας, με δέκα μικρογραφίες στο πλαίσιό της. Οι μικρογραφίες διηγούνται την ίδρυση του μοναστηριού και τα θαύματα της Παναγίας, με μοναδικό εικαστικό πλούτο. Τη χαλκογραφία είχε παραγγείλει ο Ιωακείμ, ένας πολύ δραστήριος ηγούμενος της Μονής μεταξύ χίλια επτακόσια ενενήντα τέσσερα και χίλια οκτακόσια είκοσι ένα. Διετέλεσε σπουδαίος αναμορφωτής του μοναστηριού και αναβίωσε την παλιά λαμπρή πνευματική του φήμη μέσα στην Πάφο.

Ο Ιωακείμ ανέθεσε το έργο στον Ιωάννη Κορνάρο από την Κρήτη, σπουδαίο τεχνίτη που εργαζόταν τότε στην Κύπρο. Οι παραστάσεις της χαλκογραφίας αναφέρονται στην ιστόρηση της εικόνας από τον Απόστολο Λουκά και στη θαυματουργή μεταφορά της στο νησί. Παρουσιάζονται επίσης έξι θαύματα που αποδίδονται στην εικόνα και αφορούν επώνυμα πρόσωπα της εκκλησιαστικής και πολιτικής ζωής. Το πρώτο θαύμα αφορά τον Αρχιεπίσκοπο Χρύσανθο και τους μητροπολίτες Πάφου Πανάρετο, Κιτίου Μελέτιο και Κυρηνείας Σωφρόνιο.

Είχαν μεταβεί το χίλια επτακόσια ογδόντα τρία στην Κωνσταντινούπολη για να ζητήσουν την αντικατάσταση του σκληρού Οθωμανού Χατζή Μπακκή. Το πλοίο που τους μετέφερε κινδύνευσε να βουλιάξει από θαλασσοταραχή, αλλά η Θεοτόκος επικλήθηκε και η τρικυμία κατέπαυσε. Το δεύτερο θαύμα αφορά τον μητροπολίτη Κιτίου Μελέτιο, ο οποίος κρατήθηκε στην Κωνσταντινούπολη από έναν Οθωμανό ναύαρχο. Λυτρώθηκε όμως ύστερα από θερμή επίκληση της Θεοτόκου, που ενέργησε για τη σωτηρία του δούλου της.

Το τρίτο θαύμα αναφέρεται στον δραγουμάνο Χατζηγεωργάκη Κορνέσιο, που δοκιμάστηκε σκληρά τόσο στην Κύπρο όσο και στην Κωνσταντινούπολη. Η Θεοτόκος όμως τον ενίσχυσε και τον βοήθησε να ξεφύγει από τους δουλοπλόκους εχθρούς του, με θαυμαστό τρόπο. Έτσι η Χρυσορρογιάτισσα ψάλλει: Ταις πρεσβείαις της υπεραγίας Θεοτόκου, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.