Είναι το ξεκίνημα του καλοκαιριού στην Κωνσταντινούπολη και ο ήλιος καίει αφόρητα τα μαρμάρινα κάστρα της Βασιλεύουσας. Στη ζέστη του Αυγούστου ξεσπούν αρρώστιες και επιδημίες, που γεμίζουν με αγωνία τις καρδιές των κατοίκων της Πόλης. Από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες η Εκκλησία γνώριζε ότι ο μήνας αυτός φέρει πολλαπλούς κινδύνους για την υγεία των πιστών. Έτσι ορίστηκε από αρχαιοτάτων χρόνων μία πανηγυρική και θεόπνευστη παράδοση για τον αγιασμό όλης της πόλης.

Σύμφωνα με το Ελληνικό Ωρολόγιο του χιλίου οκτακοσίου ενενήκοντα επτά, εξηγείται η αρχή και η αιτία αυτής της εορτής. Λόγω των πολλών ασθενειών που ενσκήπτουν τον μήνα Αύγουστο, καθιερώθηκε στην Κωνσταντινούπολη να περιφέρεται το Τίμιο Ξύλο στους δρόμους. Η ευλαβής πομπή αυτή αποσκοπούσε στον αγιασμό όλων των γειτονιών και την απελευθέρωση των πιστών από τις θανατηφόρες αρρώστιες. Ο Τίμιος Σταυρός βγαίνει για να ελευθερώσει τους ανθρώπους από τις σωματικές πληγές και να ευλογήσει τη ζωή τους.

Έτσι γεννήθηκε η μεγάλη εορτή της Πρόοδου του Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού του Κυρίου μας Ιησού Χριστού. Η Εκκλησία τιμά αυτήν την ημέρα ως την πρώτη από τις τρεις Δεσποτικές εορτές του Σωτήρος μέσα στον Αύγουστο. Ο Τίμιος Σταυρός γίνεται δηλαδή το πνευματικό μέσο της απελευθερώσεως από τις αρρώστιες και της ευλογίας όλων των κατοίκων της Πόλης. Από εκείνον τον αρχαίο αιώνα μέχρι σήμερα η εορτή κρατά τη βαθιά σημασία αγιασμού και προστασίας του χριστεπώνυμου λαού.

Την παραμονή της εορτής, που ήταν η τριακοστή πρώτη Ιουλίου, ο Τίμιος Σταυρός μεταφερόταν με μεγάλη ευλάβεια από τη βασιλική θησαυροφυλακή. Οι ιερείς και οι αυτοκρατορικοί υπάλληλοι τον τοποθετούσαν με σεβασμό επάνω στην Αγία Τράπεζα της Μεγάλης Εκκλησίας. Αυτός ο Μεγάλος Ναός ήταν αφιερωμένος στον Χριστό την Σοφία του Θεού και ονομαζόταν Αγία Σοφία της Κωνσταντινουπόλεως. Από την πρώτη μέρα του Αυγούστου και μέχρι την Κοίμηση της Υπεραγίας Θεοτόκου γινόταν λιτανεία σε όλη την πόλη.

Ο πιστός λαός ακολουθούσε με κεριά και ψαλμωδίες την πορεία του Τιμίου Ξύλου από γειτονιά σε γειτονιά. Μετά το πέρας της λιτανείας τοποθετούσαν τον Σταυρό σε κατάλληλο μέρος, ώστε να μπορούν οι πιστοί να τον προσκυνήσουν. Η εκκλησιαστική παράδοση επίσης ονομάζει την εορτή «Βάπτιση των τιμίων Ξύλων», όπως διασώζεται στον Πατμιακό Κώδικα εικοστό έκτο. Σύμφωνα με τον κώδικα αυτόν, κατά την πρώτη Αυγούστου τελούσαν στη Μεγάλη Εκκλησία αυτήν τη συμβολική βάπτιση των τιμίων ξύλων του Σταυρού.

Σήμερα η Εκκλησία μας εορτάζει την Πρόοδο του Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού, δηλαδή την επίσημη έξοδό του από το παλάτι. Άλλοι παλαιοί συγγραφείς αναφέρουν ότι η έξοδος γινόταν από το σκευοφυλάκιο της Μεγάλης Εκκλησίας προς όλη την Πόλη. Σχετικά με την αρχή της εορτής η Εκκλησία τηρεί επίσης προεόρτια τη τριακοστή πρώτη ημέρα του Ιουλίου. Τα προεόρτια αυτά προετοιμάζουν τους πιστούς για την επερχόμενη επίσημη πρόοδο και έξοδο του Τιμίου Ξύλου.

Στα μεσοβυζαντινά χρόνια η εορτή προσέλαβε ιδιαίτερη αίγλη χάρη σε δύο θαυμαστά γεγονότα της ίδιας μέρας. Ο αυτοκράτορας Εμμανουήλ της Κωνσταντινουπόλεως και ο πρίγκιπας Ανδρέας ο Μπογκολιούμπσκι του Ροστόβ ζούσαν σε ειρήνη και αδελφική αγάπη. Συνέπεσε όμως την ίδια ημέρα να εκστρατεύσουν αμφότεροι εναντίον εχθρών της πίστεως, ο ένας στην Ανατολή και ο άλλος στον Βορρά. Ο βασιλιάς της Ρωμανίας Εμμανουήλ βγήκε από την Κωνσταντινούπολη με τον στρατό του εναντίον των Σαρακηνών της Συρίας.

Ο πρίγκιπας Ανδρέας από το Ροστόβ ξεκίνησε αντίστοιχα εναντίον των Βουλγάρων, που ήταν ειδωλολάτρες κάτοικοι των πεδιάδων του Βόλγα. Ο μεγάλος πρίγκιπας Ανδρέας είχε πάντοτε τη συνήθεια να παίρνει μαζί του στις μάχες την εικόνα της Παναγίας. Δύο ιερείς της αυλής μετέφεραν την εικόνα της Θεοτόκου που κρατούσε στην αγκαλιά της το Θείο Βρέφος Ιησού. Δίπλα ακριβώς από την εικόνα ύψωναν την παράσταση του Τιμίου Σταυρού του Χριστού, ως αήττητο όπλο νίκης.

Πριν από κάθε εκστρατεία ο πρίγκιπας εξομολογούνταν με δάκρυα και κοινωνούσε των Αχράντων Μυστηρίων του Χριστού. Πάνω από κάθε ανθρώπινη μαχητικότητα και αριθμητική υπεροχή των στρατευμάτων του εμπιστευόταν με όλη την καρδιά του το έλεος του Υψίστου Κυρίου. Ο πρίγκιπας θυμόταν τον στίχο του Δαβίδ, ότι ο Θεός δεν ευδοκεί στη δύναμη του ίππου ή των ποδιών. Όλοι οι στρατιώτες έπεφταν στα γόνατα μπροστά στην εικόνα και στον Σταυρό και προσεύχονταν με ολόθερμα δάκρυα.

Ο μέγας πρίγκιπας, ατενίζοντας την εικόνα της Θεοτόκου, την παρακαλούσε να μεσιτεύσει στον Χριστό για τη νίκη του στρατού. Της έλεγε ότι όποιος ελπίζει σ' Εκείνη δεν χάνεται ποτέ, και ο Σταυρός είναι όπλο δίστομο εναντίον των εχθρών. Έπειτα όλοι οι στρατιώτες ασπάζονταν με ευλάβεια την αγία εικόνα και τον Τίμιο Σταυρό και προχωρούσαν άφοβα στη μάχη. Με την ευλογία του Θεού οι Ρώσοι νίκησαν τους Βουλγάρους και κατέλαβαν πέντε σημαντικές πόλεις τους.

Ανάμεσά τους ήταν και η πόλη Μπριάχιμοβ, που βρισκόταν στις όχθες του ποταμού Κάμα στη βόρεια στέππα. Όταν επέστρεψε ο νικηφόρος στρατός μετά τη μεγάλη μάχη στο στρατόπεδό του, οι στρατιώτες είδαν ένα συγκλονιστικό υπερφυσικό θαύμα. Από την εικόνα της Παναγίας με το Θείο Βρέφος Χριστό έβγαιναν λαμπερές και φωτεινές ακτίνες σαν φλόγες πυρός. Οι ακτίνες αυτές περιέλαμπαν ολόκληρο το στρατόπεδο και έλουζαν με ουράνιο φως όλους τους στρατιώτες της Ρωσίας.

Το ίδιο αυτό θαύμα ξεκίνησε μάλιστα την πρώτη μέρα του Αυγούστου, την ημέρα ακριβώς της σημερινής εορτής. Ο πρίγκιπας πήρε φλόγα ψυχής από το θέαμα και επέστρεψε στους Βούλγαρους, καίγοντας τις πόλεις τους και πάγωσε τη γη. Την ίδια ακριβώς ημέρα ο αυτοκράτορας Εμμανουήλ, που βρισκόταν χιλιόμετρα μακριά μεταξύ Σαρακηνών, είδε επίσης παρόμοιο θαυμαστό σημείο. Από την εικόνα της Παναγίας με τον Σωτήρα Χριστό, που είχε μαζί του δίπλα στον Σταυρό, έβγαιναν φωτεινές ακτίνες.

Οι θείες αυτές ακτίνες περιέλαμπαν όλο το βυζαντινό στρατόπεδο και έδιναν θάρρος στους πολεμιστές της Ρωμανίας. Εκείνη την ημέρα ακριβώς ο αυτοκράτορας νίκησε αποφασιστικά τους εχθρούς της πίστεως Σαρακηνούς και τους έτρεψε σε ολέθρια φυγή. Ο βασιλιάς Εμμανουήλ και ο πρίγκιπας Ανδρέας έστειλαν μεταξύ τους μηνύματα δοξολογίας για τις θαυμαστές νίκες που τους χάρισε ο Θεός. Διηγήθηκαν ο ένας στον άλλον τις λεπτομέρειες του ίδιου ακριβώς θαύματος που έγινε ταυτόχρονα και στα δύο στρατόπεδα.

Με τη σύμφωνη γνώμη γερόντων επισκόπων και πατριαρχών, καθιέρωσαν την εορτή της Πρόοδου του Σταυρού την πρώτη Αυγούστου κάθε χρόνου. Στην ελληνική Εκκλησία ο πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Λουκάς θέσπισε επίσημα την εορτή στα χρόνια του αυτοκράτορα Εμμανουήλ. Στη Ρωσία την καθιέρωσε ο μητροπολίτης Κιέβου Κωνσταντίνος, μαζί με τον επίσκοπο Νέστορα του Ροστόβ, στις μέρες του Ανδρέα Γιούριεβιτς. Από τότε ορίστηκε ο ιερέας να βγάζει από το ιερό τον Τίμιο Σταυρό και να τον τοποθετεί στο μέσον του ναού.

Οι πιστοί προσκυνούν και ασπάζονται τότε τον Σταυρό, δοξολογώντας τον σταυρωθέντα και θριαμβευτή Σωτήρα του κόσμου. Σε ανάμνηση αυτών των ένδοξων γεγονότων οι επίσκοποι όρισαν να γίνεται την ίδια ημέρα ο μικρός αγιασμός των υδάτων. Από αυτό προέρχεται και το ίδιο το όνομα της εορτής, καθώς ο Τίμιος Σταυρός εξέρχεται έξω από τον ναό. Με ιερές πομπές μεταφέρεται προς τα ποτάμια, τα πηγάδια και τις πηγές, για τον αγιασμό όλων των υδάτων.

Στη Ρωσία η εορτή αυτή συνδέεται επίσης και με τη μνήμη της Βαπτίσεως του ρωσικού λαού το έτος εννιακόσια ογδόντα οκτώ. Στις αρχαίες χρονογραφίες του δεκάτου έκτου αιώνα φυλάσσεται η πληροφορία ότι ο Μέγας Πρίγκιπας Βλαδίμηρος του Κιέβου βαπτίστηκε εκείνη την ημέρα. Έκτοτε ο ρωσικός λαός ονομάζει αυτήν την εορτή ως «τον Σωτήρα του ύδατος» χάρη στον μικρό αγιασμό. Άλλοι την ονομάζουν επίσης «τον Σωτήρα του μελιού», γιατί παραδοσιακά ευλογείται τότε το πρωτόβγαλτο μέλι του καλοκαιριού.

Οι πιστοί φέρνουν στους ναούς το φρέσκο μέλι και ο ιερέας το ευλογεί, ώστε να γίνει φάρμακο και τροφή των πιστών. Παράλληλα η ημέρα αυτή είναι αρχή της δεκαπενταύγουστης νηστείας προς τιμήν της Κοιμήσεως της Παναγίας Θεοτόκου. Όλοι μαζί υμνούμε τον Σταυρό ως όπλο ειρήνης, ως αήττητο τρόπαιο και ως πύργο ασφάλειας των ορθοδόξων χριστιανών. Ταις πρεσβείαις του Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.