Πύργος ἀκλόνητος τῆς ὀρθοδόξου πίστεως ὑψώθηκε ὁ ἅγιος Ἠλίας, ὁ ἀρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης, στὰ ταραγμένα χρόνια ποὺ προηγήθηκαν τῆς πέμπτης Οἰκουμενικῆς Συνόδου. Ποίμανε τὴν πανιερὸ ἀρχιεπισκοπὴ τῆς Θεσσαλονίκης κατὰ τὰ μέσα τοῦ ἕκτου μετὰ Χριστὸν αἰῶνος, ἀναλαμβάνοντας ἐνεργὸ ρόλο στὰ ἐκκλησιαστικὰ δρώμενα τῆς ἐποχῆς. Ἡ συμπρωτεύουσα τῆς αὐτοκρατορίας ἀποτελοῦσε τότε ἕνα ἀπὸ τὰ μεγαλύτερα ἐκκλησιαστικὰ κέντρα τῆς ὀρθοδοξίας, καὶ ὁ ἀρχιεπίσκοπός της εἶχε εὐθύνη μεγάλη. Οἱ θεολογικὲς διαμάχες γιὰ τὰ τρία κεφάλαια τάραζαν τὴν Ἐκκλησία, καὶ ὁ αὐτοκράτωρ ἅγιος Ἰουστινιανὸς ἐπιθυμοῦσε νὰ τὶς ἐπιλύσει.

Στὶς ἕξι Ἰανουαρίου τοῦ ἔτους πεντακοσίων πενῆντα τριῶν συνυπέγραψε ὁ ἅγιος Ἠλίας τὴν σπουδαία ἐπιστολὴ πρὸς τὸν πάπα Ρώμης Βιγίλιο. Συνυπογράφοντες ἦταν μαζί του ὁ Ἀπολινάριος Ἀλεξανδρείας καὶ ὁ Δομνῖνος Ἀντιοχείας, οἱ τρεῖς πατριαρχικοὶ θρόνοι τῆς ἀρχαίας πενταρχίας. Τὴν ἐπιστολὴ ἀπέστειλε ὁ πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Εὐτύχιος, ὁ ὁποῖος κινήθηκε δραστήρια καὶ ἀνέλαβε τὴν πρωτοβουλία γιὰ τὴ σύγκληση τῆς Συνόδου. Στὴν ἐπιστολὴ αὐτὴ ἐκφραζόταν ἡ ἐπιτακτικὴ ἀνάγκη γιὰ διατήρηση τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἑνότητος ἀνάμεσα στὴν Ἀνατολὴ καὶ τὴ Δύση τῆς οἰκουμένης.

Παράλληλα παρετίθετο σὲ αὐτὴν ἐκτεταμένη ὁμολογία πίστεως στὶς τέσσερις προηγηθεῖσες ἁγίες Οἰκουμενικὲς Συνόδους καὶ στὶς ὀρθόδοξες παπικὲς ἐπιστολές. Ὁ ἅγιος Ἠλίας ἐργάστηκε λοιπὸν φιλοπόνως καὶ ἀκάματα γιὰ τὴν ἑνότητα τῆς μιᾶς ἁγίας καθολικῆς Ἐκκλησίας τοῦ Σωτῆρος Χριστοῦ. Γιὰ ἄγνωστους ἱστορικοὺς λόγους ὁ ἅγιος Ἠλίας ἀπουσίαζε ἀπὸ τὶς ἐργασίες τῆς πέμπτης Οἰκουμενικῆς Συνόδου, ἡ ὁποία συνῆλθε ἀπὸ τὶς πέντε Μαΐου ἕως τὶς δύο Ἰουνίου τοῦ ἴδιου ἔτους. Γιὰ αὐτὸ τὸν λόγο ἐκπροσωπήθηκε στὶς συνοδικὲς ἐργασίες ἀπὸ τὸν τιτουλάριο ἐπίσκοπο Ἡρακλείας τῆς Μακεδονίας Βενίγνο.

Στὰ σωζόμενα πρακτικὰ τῆς Συνόδου, ποὺ μᾶς ἔχουν φτάσει σὲ λατινικὴ μετάφραση, ὁ Βενίγνος ὑπογράφει ὡς τοποτηρητὴς τοῦ ἁγιωτάτου ἀρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης Ἠλία. Ἀξιοσημείωτο εἶναι ὅτι στοὺς ἐπισκοπικοὺς καταλόγους τῆς ἐποχῆς ὁ τοποτηρητὴς τοῦ Ἠλία κατέχει τὴν ἕβδομη θέση. Ἡ θέση αὐτὴ ἦταν ἀμέσως μετὰ τοὺς πέντε ἁγίους πατριάρχες τῆς Πενταρχίας, γεγονὸς ποὺ φανερώνει τὸ μεγαλεῖο τοῦ θρόνου τῆς Θεσσαλονίκης. Τέλος, τὸ ὄνομα τοῦ ἀρχιεπισκόπου Ἠλία ὡς συμμετασχόντος στὴ Σύνοδο ἀναγράφεται στὸ ἔργο τοῦ πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως Γερμανοῦ τοῦ πρώτου.

Ὁ Γερμανὸς γράφει στὸ ἔργο του «Περὶ τῶν ἁγίων συνόδων» ὅτι στὴ Σύνοδο ἦταν παρόντες ὁ Εὐτύχιος Κωνσταντινουπόλεως, ὁ Ἀπολλινάριος Ἀλεξανδρείας, καὶ ὁ Ἠλίας Θεσσαλονίκης μαζὶ μὲ ἄλλους πλείστους πατέρες. Ἂν δὲν πρόκειται γιὰ ἱστορικὴ παρερμηνεία, ἡ ἀναφορὰ αὐτὴ ἀποσκοπεῖ στὸν τονισμὸ τοῦ πρωτεύοντος ρόλου τοῦ ἀρχιεπισκόπου Ἠλία στὶς προπαρασκευαστικὲς ἐνέργειες γιὰ τὴ σύγκληση τῆς Οἰκουμενικῆς Συνόδου. Ἡ ἁγία Ἐκκλησία τιμᾶ τὸν ἅγιο ἀρχιεπίσκοπο ὡς ἕνα ἀπὸ τοὺς θεμελιωτὲς τῆς ὀρθοδόξου ὁμολογίας τοῦ ἕκτου αἰῶνος. Δι' εὐχῶν τοῦ ἁγίου ἀρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης Ἠλία, Χριστὲ ὁ Θεός, ἐλέησον καὶ σῶσον τὰς ψυχὰς ἡμῶν, ἀμήν.