Στα φλεγόμενα ταξίδια της οθωμανικής εποχής, εκεί όπου η ορθόδοξη ναυτοσύνη συναντούσε τη βία της μουσουλμανικής εξουσίας. Ένας ωραίος και ρωμαλέος ναυτικός από τη Ζάκυνθο πέρασε εκουσίως μέσα από φλόγες για την αγάπη του Νυμφίου Χριστού. Ο Άγιος Θεόφιλος γεννήθηκε στη Ζάκυνθο το έτος χίλια εξακόσια δεκαεπτά μέσα σε ευσεβή χριστιανική οικογένεια. Ήταν εξαιρετικά ωραίος και ρωμαλέος στο σώμα, με σπάνια χαρίσματα φυσικής δυνάμεως και πνευματικής ευσεβείας, από νεαρή ηλικία εργαζόταν ως ναυτικός στα πλοία της εποχής, κερδίζοντας την καθημερινή του ζωή στη θάλασσα.

Δεν θέλησε ποτέ να υπηρετήσει σε πλοίο τουρκικής σημαίας λόγω της οθωμανικής διαταγής περί εξισλαμισμού, εναντιούμενος στη θέληση του Τούρκου πλοιάρχου, υπέστη ψεύτικη συκοφαντία ότι δήθεν φόρεσε τούρκικο κάλυμμα στο κεφάλι του. Έτσι η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά πανηγυρικά τη μνήμη του ευλογημένου ιερού προσώπου με βαθιά ευλάβεια και ψυχική κατάνυξη κάθε χρόνο. Οι ορθόδοξοι πιστοί επικαλούνται τη χάρη του στις δυσκολίες του καθημερινού βίου με ταπείνωση και βαθιά εσωτερική πίστη στον Κύριο. Η Ορθόδοξη Εκκλησία ευλογεί τη μνήμη του ως αληθινό υπόδειγμα ορθόδοξης ομολογίας μέσα στις δοκιμασίες και τις προκλήσεις της εποχής μας.

Οδηγήθηκε βίαια στον Τούρκο κριτή, όπου με κολακείες και απειλές προσπάθησαν επίμονα να τον εξισλαμίσουν, ομολογώντας με γενναίο θάρρος τον Δεσπότη Χριστό, ο Θεόφιλος αντιστάθηκε σθεναρά στη βία των μουσουλμάνων αξιωματούχων. Παρά την αντίστασή του, οι Τούρκοι τον περιέτεμαν με τη βία, διότι θέλησαν να τον στείλουν δώρο στο παλάτι του Σουλτάνου. Ενώ βρισκόταν στη Χίο, ο Θεόφιλος κατάφερε να αποδράσει από την κράτηση και πήγε στο νησί της Σάμου. Εκεί παρέμεινε για αρκετό χρονικό διάστημα κρυμμένος μεταξύ ορθοδόξων αδελφών της παροικίας, όταν τελικά επανήλθε στη Χίο, οι Τούρκοι τον αναγνώρισαν στους δρόμους της πόλεως.

Αφού τον συνέλαβαν με βία, τον οδήγησαν ξανά στον τοπικό κριτή με κατηγορία αρνήσεως του Ισλάμ. Ο κριτής βλέποντας τον Θεόφιλο να εμμένει στη χριστιανική του πίστη, τον καταδίκασε σε φοβερό θάνατο δια πυρός. Απτόητος ο γενναίος αυτός μάρτυς της ορθοδόξου πίστεώς μας, έκανε με ηρεμία το σημείο του τιμίου Σταυρού. Είπε ολοφάνερα ότι παραδίδει την ψυχή του στα χέρια του Δεσπότη Χριστού, μπήκε μόνος του στις φλόγες της πυράς, και παρέδωσε στον Αγωνοθέτη Θεό την αγία ψυχή του.

Το μαρτύριο συνέβη στις είκοσι τέσσερις Ιουλίου του έτους χίλια εξακόσια τριάντα πέντε, τα εναπομείναντα από τη φωτιά ιερά λείψανά του αγοράστηκαν από ευσεβείς χριστιανούς της Χίου. Εναποτέθηκαν με τιμές στον ναό του Μεγαλομάρτυρα Γεωργίου της Χίου, ως ευλογία για τους πιστούς, ο Γεώργιος Κορέσιος ο Χίος συνέγραψε πρώτος το μαρτύριο του γενναίου νεομάρτυρος Θεοφίλου. Άγιε Θεόφιλε νεομάρτυς της Ζακύνθου και ομολογητά της ορθοδοξίας, πρέσβευε υπέρ ημών στον Νυμφίο Χριστό, αμήν.