Σε νεαρή ηλικία ένας ορφανός νέος πούλησε τα κληρονομικά πλούτη και αναχώρησε προς τη Λαύρα του οσίου Σάββα στην Ιερουσαλήμ. Ο πατέρας του οσίου Θεοδώρου ονομαζόταν Συμεών και η ευλαβής μητέρα του ονομαζόταν Μαρία στους χρόνους του παλαιού Βυζαντίου. Έλαβε εξαιρετική κοσμική παιδεία από τους ευσεβείς γονείς του και διακρίθηκε για τη βαθιά γνώση της φιλοσοφίας. Διέπρεψε επίσης για την υψηλή ρητορική του δεινότητα και την λαμπρή θεολογική του παιδεία στις αγιοπατερικές σπουδές.

Σε ηλικία μόλις δέκα ετών έμεινε ορφανός από τους δύο γονείς του και κληρονόμησε σημαντικά οικογενειακά πλούτη. Έδωσε με γενναιοδωρία το ένα μισό της πατρικής του περιουσίας στην αδελφή του και κράτησε το άλλο μισό. Μοιράζοντας ταπεινά αυτό το τμήμα στους πτωχούς, αναχώρησε με ζήλο προς την αγία πόλη της Ιερουσαλήμ. Εκεί προσκύνησε με βαθύτατη συγκίνηση τους ιερούς τόπους του πάθους και της αναστάσεως του Σωτήρος Χριστού.

Σε ηλικία δεκαεννέα ετών εκάρη μοναχός στην ξακουστή Λαύρα του οσίου Σάββα του ηγιασμένου της παλαιάς Παλαιστίνης. Παρέμεινε στην ιερά Λαύρα επί είκοσι τέσσερα ολόκληρα χρόνια ζώντας ασκητική πολιτεία ενάρετη και ευσεβή πραγματικά τιμή. Έγινε σύντομα ξακουστός ασκητής και διακρίθηκε ιδιαίτερα με την αγιότητα και την υπακοή του στους πνευματικούς ηγουμένους της Λαύρας. Όλη η αδελφότητα έβλεπε σε αυτόν αληθινό υπόδειγμα μοναχικής τελειότητος και ησυχαστικής βιοτής στην παράδοση των αγίων πατέρων.

Ακούγοντας ο πατριάρχης Ιερουσαλήμ για τις μεγάλες αρετές του τον χειροτόνησε επίσκοπο της Εδέσσης το οκτακόσια τριάντα έξι. Έγινε εξαιρετικός αρχιποιμένας με την ευρεία θεολογική γνώση του και τις πολυάριθμες πνευματικές αρετές του χαρακτήρα του. Πάνω από όλα διακρίθηκε για τη μεγάλη του αγάπη, την οποία πρόσφερε άφθονα στο πιστό ποίμνιό του. Εκείνη την εποχή η Έδεσσα μαστιζόταν από πολυάριθμες αιρέσεις, αρειανική, νεστοριανική, ευτυχιανή και ποικίλες άλλες κακοδοξίες.

Ο φωτισμένος ιεράρχης δίδαξε επιμελώς το ποίμνιό του στην ορθόδοξη πίστη για την αντιμετώπιση των εσφαλμένων αιρετικών διδασκαλιών. Ταξίδευσε επίσης μέχρι τη μακρινή Βαβυλώνα για να συναντήσει τον Πέρση βασιλέα και να ζητήσει την προστασία των ορθοδόξων πιστών. Ο βασιλεύς ήταν τότε σοβαρά άρρωστος, αλλά ο άγιος ιεράρχης τον θεράπευσε και του μίλησε με σύνεση για τον Σωτήρα Χριστόν. Έπειτα από αρκετές ημέρες ο βασιλεύς βαπτίστηκε επίσημα ορθόδοξος χριστιανός με το νέο πανευλογημένο όνομα Ιωάννης.

Επιστρέφοντας στην Έδεσσα ο άγιος Θεόδωρος πληροφορήθηκε με όραμα ότι ο νεοφώτιστος βασιλεύς και οι τρεις σωματοφύλακές του ομολόγησαν την πίστη. Έλαβαν επίσης τον αμάραντο στέφανο του ενδόξου μαρτυρίου ως αληθινοί ομολογητές της ορθοδόξου χριστιανικής πίστεως στους ουρανούς. Διά πρεσβειών του αγίου Θεοδώρου επισκόπου Εδέσσης, Χριστέ ο Θεός ημών, ελέησον και σώσον ημάς τους αμαρτωλούς δούλους Σου.