Στους χρόνους της αυτοκρατορίας του Τραϊανού στη μεγάλη πόλη της Ρώμης λυσσομανούσε άγριος και αιματηρός διωγμός εναντίον της νεαρής Εκκλησίας. Είχε εκδοθεί τότε αυστηρή αυτοκρατορική διαταγή, που υποχρέωνε όλους τους υπηκόους να προσφέρουν θυσίες στους ψεύτικους ειδωλικούς θεούς της Ρώμης. Όσοι αρνούνταν να υπακούσουν στην αυτοκρατορική αυτή ασεβή διαταγή υφίσταντο φοβερά και ποικίλα μαρτύρια από τους ασεβείς ειδωλολάτρες. Στα ίδια εκείνα παλάτια του αυτοκράτορα ζούσε ταπεινά ένας εξαίρετος νέος είκοσι ετών, ο οποίος ονομαζόταν Υάκινθος.

Καταγόταν ο ευλαβής νέος από τη μακρινή Καισάρεια της Καππαδοκίας, από γενεά ευσεβών και βαθιά πιστών χριστιανών γονέων. Είχε αναλάβει την επίσημη διακονία του αυτοκρατορικού κουβικουλαρίου, δηλαδή του εμπίστου αρχιθαλαμηπόλου του ίδιου του αυτοκράτορα Τραϊανού. Ως κουβικουλάριος βρισκόταν διαρκώς πολύ κοντά στον αυτοκράτορα, υπηρετώντας τις προσωπικές καθημερινές ανάγκες και τις βασιλικές διαταγές του. Όντας όμως αληθινός και ζηλωτής χριστιανός κατά την πίστη και την σώφρονα ζωή του, ο Υάκινθος υπηρετούσε κρυφά τον Χριστό.

Διέπρεπε καθημερινά στις ευλογημένες αρετές της παρθενικής αγνείας, της εγκρατείας, της πραότητας και κάθε άλλου αγαθού πνευματικού έργου. Η εξωτερική του θέση στο μεγάλο παλάτι κάλυπτε με ασφάλεια τη μυστική του πιστή χριστιανική ζωή και τη βαθιά λατρεία του. Έτσι ζούσε σαν αληθινός κρυφός μάρτυρας μέσα στα ίδια τα ανάκτορα του ασεβούς διώκτη της Εκκλησίας του Χριστού. Κάποτε έγινε στη Ρώμη μεγάλη πανηγυρική εορτή προς τιμήν των ασεβών ειδώλων, και ο αυτοκράτορας Τραϊανός θυσίαζε δημοσίως.

Ο νεαρός Υάκινθος δεν ακολούθησε τότε τον αυτοκράτορα στους δαιμονικούς ειδωλικούς ναούς, αλλά αποσύρθηκε διακριτικά μέσα στο παλάτι. Έκλεισε τον εαυτό του σε ένα μικρό απομονωμένο κρυφό δωμάτιο και προσευχόταν θερμά στον αληθινό και ζωντανό Τριαδικό Θεό. Δυστυχώς όμως κάποιος συνάδελφος και ομότεχνός του ονόματι Ουρβίκιος, του ίδιου ανώτερου βαθμού και διακονήματος, τον υποπτεύθηκε αμέσως. Παρακολούθησε με προσοχή και άκουσε καθαρά την κρυφή προσευχή του Υακίνθου προς τον αληθινό Κύριο Ιησού Χριστό.

Έσπευσε λοιπόν αμέσως ο φθονερός Ουρβίκιος και κατήγγειλε τον γενναίο αδελφό του Υάκινθο στον ίδιο τον σκληρό αυτοκράτορα. Είπε στον Τραϊανό ότι ο νεαρός χριστιανός νέος παραβίαζε ασύστολα την αυτοκρατορική διαταγή και προσευχόταν στον Ιησού Χριστό. Ο Τραϊανός εξαγριώθηκε τότε σφοδρά και διέταξε αμέσως να φέρουν μπροστά του τον δεμένο νεαρό Υάκινθο για ανάκριση. Έδωσε στα χέρια του ένα κομμάτι μιαρού ειδωλόθυτου κρέατος και τον διέταξε αυστηρά να φάει αμέσως μπροστά.

Ο γενναίος Υάκινθος τότε σταυροκοπήθηκε ευλαβώς με το σημείο του Τιμίου Σταυρού και ομολόγησε με παρρησία την πίστη του. Με αυτόν τον τρόπο φανερώθηκε ξαφνικά ο μυστικός χριστιανός μέσα στα ίδια τα ανάκτορα του φοβερού διώκτη Τραϊανού. Είπε με γενναία και θαρραλέα φωνή προς τον Τραϊανό, ότι ως πιστός χριστιανός δεν επιτρεπόταν να γευθεί τα μιαρά ειδωλόθυτα. Επιπλέον τον προέτρεψε με αγάπη να αφήσει τα νεκρά του είδωλα και να γνωρίσει τον αληθινό και ζώντα Θεό.

Όλοι οι παρόντες, παρευρισκόμενοι αξιωματούχοι και αυλικοί του παλατιού, εξεπλάγησαν με τη μεγάλη παρρησία και το θάρρος του νεαρού. Ο εξοργισμένος Τραϊανός κατηγόρησε τον γενναίο Υάκινθο για υπερηφάνεια και διέταξε αμέσως τους υπηρέτες να τον χτυπούν στο στόμα. Οι σκληροί υπηρέτες όρμησαν τότε ορμητικά πάνω στον μάρτυρα του Χριστού και άρχισαν να τον χτυπούν αλύπητα. Τον χτυπούσαν δηλαδή όχι μόνο στα χείλη, αλλά και στα ωραία νεανικά μάγουλα του ευλαβούς νεαρού μάρτυρα.

Όταν ο γενναίος Υάκινθος έπεσε τέλος εξαντλημένος στο μαρμάρινο δάπεδο, τον τσαλαπατούσαν βίαια με τα δερμάτινα παπούτσια τους. Οι ασεβείς διαμαρτύρονταν με οργή και έλεγαν: «πώς τολμάς εσύ με τέτοια αυθάδεια να απαντάς στον αυτοκράτορα Τραϊανό». Έπειτα ο Τραϊανός διέταξε να σταματήσουν τους ξυλοδαρμούς και προσπάθησε να βάλει στα χείλη του τη μιαρή τροφή. Ο μάρτυς όμως έσφιξε σταθερά τα χείλη και τα δόντια του και δεν δέχτηκε καθόλου τη μιαρή ειδωλόθυτη τροφή.

Ο εξαγριωμένος αυτοκράτορας διέταξε τότε να τον σιδηροδέσουν, να βάλουν τα πόδια του σε ξύλινα δεσμά και να τον φυλακίσουν. Την επόμενη ημέρα ο Τραϊανός συνέχισε την μιαρή ειδωλική εορτή και διέταξε να φέρουν δημόσια τον δεμένο μάρτυρα Υάκινθο. Τον ρώτησε με σκληρή φωνή αν θα υπάκουε τέλος στην αυτοκρατορική διαταγή ή θα συνέχιζε την επικίνδυνη επιμονή του. Ο γενναίος Υάκινθος, στηριζόμενος σταθερά στη βοήθεια του Κυρίου Ιησού Χριστού, έδωσε με παρρησία απάντηση στον σκληρό τύραννο.

Είπε ότι ως αληθινός χριστιανός λατρεύει τον Χριστό και προσφέρει στον Κύριο ζώσα θυσία τον ίδιο τον εαυτό του. Πρόσθεσε ακόμη ότι δεν φοβάται καθόλου τις απειλές του τυράννου, διότι περιφρονεί τα φοβερά πρόσκαιρα σωματικά μαρτύρια. Δήλωσε με σταθερότητα ότι κανένας δεν μπορεί να τον αναγκάσει να ανταλλάξει την αιώνια ζωή με τη πρόσκαιρη βιολογική. Τότε ο Τραϊανός γέμισε από οργή και φοβερό θυμό και διέταξε αμέσως να ξαπλώσουν στο έδαφος τον γενναίο μάρτυρα.

Άρχισαν να τον χτυπούν χωρίς οποιοδήποτε έλεος, και έπειτα τον κρέμασαν με σχοινιά πάνω στο μαρτυρικό ξύλο. Εκεί έσχισαν τις τίμιες σάρκες του με αιχμηρά σιδερένια νύχια, ξεσχίζοντας ολόκληρο το νεανικό σώμα του. Όμως ο γενναίος μάρτυς βαστούσε ηρωικά τα φοβερά μαρτύρια και ζητούσε από τον Τραϊανό ακόμη μεγαλύτερα και σκληρότερα. Έλεγε ότι θεωρεί μεγάλη ευεργεσία να υποφέρει για την αγάπη του γλυκυτάτου Δεσπότου και Σωτήρος Χριστού.

Την έβδομη ώρα της ημέρας ο πολυάριθμος λαός που παρακολουθούσε εκπληκτος θαύμαζε την αξιοθαύμαστη υπομονή του ηρωικού μάρτυρα. Ο Τραϊανός, βλέποντας ότι δεν μπορούσε να καταβάλει τον γενναίο Υάκινθο, διέταξε να τον κατεβάσουν από το ξύλο. Ζήτησε αμέσως να τον δέσουν ξανά καλά και να τον ρίξουν δεμένο πίσω στη σκοτεινή φυλακή της πόλεως. Έδωσε ακόμη αυστηρή εντολή στους φύλακες της φυλακής να μη του δίνουν καμία άλλη τροφή πέρα από τα ειδωλόθυτα.

Έλπιζε ο τύραννος ότι, εξαναγκασμένος από τη πείνα και τη δίψα, ο γενναίος μάρτυς θα γευθεί τέλος από εκείνα. Οι φύλακες έφερναν καθημερινά τα μιαρά εκείνα ειδωλόθυτα μαζί με νερό και τα προσέφεραν τακτικά στον δέσμιο μάρτυρα. Όμως ο Άγιος Υάκινθος ούτε καν τα κοιτούσε, θεωρώντας τα ως φοβερή και αηδιαστική ειδωλολατρική μιαρότητα. Έμενε λοιπόν ο γενναίος ομολογητής συνεχώς και πολλές ημέρες χωρίς καθόλου τροφή και νερό, προσευχόμενος αδιάκοπα στον Θεό.

Έπινε όμως πνευματικά την παράκληση και ευχαριστείτο μυστικά με τις ευωδιαστές γλυκύτατες ευχές της θείας χάριτος. Όταν ο Τραϊανός έστελνε υπηρέτες να ρωτήσουν τους φύλακες, εκείνοι απαντούσαν ότι ο μάρτυς ούτε με δάχτυλο δεν αγγίζει. Ο τύραννος υποψιάστηκε αρχικά ότι κάποιος του φέρνει κρυφά τροφή και απείλησε τους φύλακες με βαρύτατο θάνατο. Εκείνοι όμως ορκίζονταν επανειλημμένα ότι κανείς απολύτως δεν εισέρχεται στο φυλασσόμενο κελλί και κανείς δεν προσφέρει κρυφή τροφή.

Την τριακοστή όγδοη ημέρα της φυλακίσεως ένας από τους φύλακες εισήλθε στο σκοτεινό κελλί φέρνοντας ξανά τα μιαρά ειδωλόθυτα. Τότε όμως είδε στο εσωτερικό του κελλιού άρρητο και θαυμαστό υπερκόσμιο φως και δύο φωτεινούς αγγέλους κοντά στον μάρτυρα. Ο ένας άγγελος του Κυρίου σκέπαζε με λαμπρή ολόλευκη στολή το ευλογημένο και βασανισμένο σώμα του μάρτυρος Υακίνθου. Ο άλλος άγγελος εναπέθετε με ευλάβεια ένα θαυμαστό και υπέρλαμπρο στεφάνι πάνω στην ταπεινή ευλογημένη κεφαλή του μάρτυρα.

Ο φύλακας τρομαγμένος έτρεξε αμέσως στον αυτοκράτορα Τραϊανό και του ανήγγειλε με συγκίνηση το θαυμαστό όραμα που είχε δει. Ο Τραϊανός όμως δεν πίστεψε καθόλου και διέταξε μετά από δύο ημέρες να φέρουν τον μάρτυρα σε δημόσιο δικαστήριο. Όταν όμως οι υπηρέτες εισήλθαν στο σκοτεινό κελλί, βρήκαν τον γενναίο νέο κεκοιμημένο εν Κυρίω, στον Παράδεισο. Ο μακάριος Άγιος Υάκινθος ο Κουβικουλάριος εκοιμήθη ειρηνικά κατά την τρίτη Ιουλίου, μαρτυρικά κατατρωθείς από πείνα και δίψα.

Ο εξαγριωμένος Τραϊανός διέταξε να ρίξουν το άγιο λείψανο σε ερημικό τόπο, για να φαγωθεί από άγρια θηρία. Όμως ο φιλάνθρωπος Κύριος έστελνε άγγελό Του και φύλαγε το πολύτιμο λείψανο του γενναίου μάρτυρα από κάθε φθορά. Παρουσιάστηκε αργότερα ο Άγιος Υάκινθος σε ευλαβή πρεσβύτερο ονόματι Τιμόθεο, που το παρέλαβε και ανάβε κανδήλι ευωδιαστά. Αργότερα τα ιερά λείψανα μεταφέρθηκαν στη γενέτειρα Καισάρεια της Καππαδοκίας, εκπληρώνοντας έτσι την ευσεβή επιθυμία του αγίου.

Δια πρεσβειών του Αγίου Μάρτυρος Υακίνθου του Κουβικουλαρίου, Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον τας ψυχάς ημών των αμαρτωλών δούλων σου.