Στη μακρινή Σαρδηνία της εποχής του Αντωνίνου ένα δεκατριάχρονο αγόρι κατάφερε να συγκλονίσει με τη σοφία του ολόκληρη την οικογένεια και το παλάτι του αυτοκράτορα. Ο άγιος μάρτυς Ποτίτος ήταν μοναχογιός κάποιου ειδωλολάτρη ονόματι Γιλάς, που ζούσε προσηλωμένος στην ασέβεια της εποχής του. Ο νεαρός φωτίστηκε από την ουράνια χάρη του Αγίου Πνεύματος και αναγνώρισε τον αληθινό Θεό μέσα από τη μελέτη των βιβλίων. Γνωρίζοντας ανάγνωση από νωρίς, βρήκε τις χριστιανικές θείες Γραφές και διαβάζοντάς τες γέμισε από πνευματική σοφία και θεία γνώση.

Έφυγε κρυφά από τον πατέρα του και πήγε στους χριστιανούς, όπου έλαβε το άγιο βάπτισμα και απαρνήθηκε τις βδελυρές θυσίες. Όταν ο πατέρας Γιλάς αντιλήφθηκε ότι ο γιος του δεν προσκυνούσε τα είδωλα, λυπήθηκε βαθιά και άρχισε να τον προσπαθεί με τρυφερές συμβουλές. Ο μικρός Ποτίτος τού απάντησε ότι αν τον αγαπά αληθινά πατρικά, να του συμβουλεύει εκείνο που σώζει την ψυχή και όχι εκείνο που τη χάνει. Επιθυμούσε να γνωρίσει και ο πατέρας του την αλήθεια και να στραφεί από τη μιαρή πλάνη στον αληθινό Θεό.

Ο πατέρας οργίστηκε από τα λόγια αυτά και τον έκλεισε σε χωριστό δωμάτιο, διατάζοντας να μην του δίνει κανείς τροφή ή νερό. Ο άγιος νέος έπεσε στα γόνατα και προσευχόταν στον Κύριο για να τον ενισχύσει στη δοκιμασία της πείνας και της δίψας. Παρέμεινε αρκετές ημέρες στη φυλακή του δωματίου, βασανισμένος από τον πατέρα με την πείνα αλλά ενισχυόμενος από τον Θεό με πνευματική τροφή. Το πρόσωπό του έλαμπε σαν τον ήλιο της θείας χάριτος, και ευχαριστούσε τον Δεσπότη για τα πνευματικά αγαθά που του χάριζε.

Ικέτευε ταυτόχρονα τον φιλάνθρωπο Θεό να φωτίσει τον γέροντα πατέρα του και να τον φέρει στη γνώση της αληθείας. Καθώς προσευχόταν με αυτά τα λόγια, εμφανίστηκε άγγελος του Κυρίου, που τον ενδυνάμωσε και του είπε ότι θα λάβει όσα ζητά. Τον πληροφόρησε επίσης ότι ο διάβολος μηχανεύεται κακό εναντίον του και ότι πρέπει να φορέσει την πανοπλία του Θεού. Μετά από λίγο καιρό φάνηκε στον Ποτίτο ένας άγγελος του σκότους με ψεύτικο φως, που προσποιήθηκε ότι ήταν ο Χριστός.

Ο νέος αμέσως διέκρινε τον απατεώνα και του είπε να αποχωρήσει διότι δεν είναι Χριστός αλλά αντίχριστος. Ο δαίμονας μεταμορφώθηκε σε γιγάντιο πελώριο και έπειτα σε άγριο βόδι που μούγκριζε με τρομερή φωνή. Ο άγιος όμως, σταυρώνοντας τον εαυτό του, του είπε να σταματήσει να πειράζει τους στρατιώτες του Χριστού. Έτσι ο διάβολος εξαφανίστηκε αμέσως, ομολογώντας από μακριά την ντροπιαστική του ήττα από έναν μικρό νέο. Στη συνέχεια ο πατέρας Γιλάς τον έβγαλε από τη φυλακή και του εξήγησε τις αυτοκρατορικές διατάξεις περί θυσιών και θανάτων.

Ο γιος τον ρώτησε ποιους θεούς θεωρούσε άξιους θυσίας και ο πατέρας ανέφερε τον Δία, τον Άρη και τη Μινέρβα. Ο νέος τότε διακήρυξε ότι από τη γέννησή του δεν άκουσε ποτέ ότι αυτοί ήταν θεοί, αλλά απλώς άψυχα και νεκρά είδωλα. Με σοφούς λόγους εμπνευσμένους από το Άγιο Πνεύμα έπεισε τον γέροντα πατέρα ότι ο Χριστός είναι ο μόνος αληθινός Θεός. Ο Γιλάς, εντυπωσιασμένος από τη θεία σοφία που εκπορευόταν από το στόμα του παιδιού, δάκρυσε με μεγάλη μετάνοια.

Ομολόγησε με την καρδιά και τα χείλη του ότι δεν υπάρχει άλλος Θεός εκτός από εκείνον που κήρυττε ο γιος του. Έτσι υπό την οδηγία του ίδιου του παιδιού του ασπάστηκε την πίστη και έλαβε το άγιο βάπτισμα της σωτηρίας. Μετά τη βάπτιση του πατέρα του ο άγιος Ποτίτος, μιμούμενος τους κόπους των αποστόλων, έφυγε από την πατρίδα του Σαρδηνία. Ταξίδεψε στην περιοχή της Ηπείρου και κήρυξε εκεί το όνομα του Χριστού στους κατοίκους της επαρχίας.

Από εκεί έφτασε στην πόλη Βαλερία της Ιταλίας, όπου επρόκειτο να συναντήσει την πρώτη μεγάλη ευεργεσία του στους κατοίκους της. Στην πόλη Βαλερία ζούσε μια αρχόντισσα ονόματι Κυριακή, σύζυγος του συγκλητικού Αγάθωνος, που υπέφερε από τη φοβερή νόσο της λέπρας. Κανένας ιατρός δεν μπορούσε να τη θεραπεύσει από αυτή τη φοβερή και ανίατη ασθένεια του σώματός της. Ο άγιος Ποτίτος έκατσε σαν ζητιάνος στη θύρα της οικίας της και ζήτησε από τον ευνούχο της λίγο νερό για δροσιά.

Όταν ο ευνούχος τον ρώτησε ποιος ήταν, εκείνος απάντησε ότι είναι δούλος του Κυρίου Ιησού Χριστού, σωτήρος των ανθρώπινων ψυχών. Ο ευνούχος εντυπωσιάστηκε από τα σοφά λόγια και τον ρώτησε αν μπορεί να θεραπεύσει τη λεπρή κυρία του. Ο Ποτίτος του απάντησε ότι αν εκείνη πιστεύσει στον Χριστό τον Θεό του τότε θα γίνει αμέσως υγιής. Όταν εισήλθε στο δωμάτιο της αρχοντίσσης την ευλόγησε με τον λόγο της ειρήνης του Κυρίου Ιησού Χριστού.

Η Κυριακή τον παρακάλεσε δακρυσμένη να τη θεραπεύσει από τη λέπρα αν είχε τη δύναμη να το πράξει. Ο άγιος της εξήγησε την πίστη και της προέταξε να βαπτιστεί στο όνομα της Αγίας Τριάδος. Όταν εκείνη εισήλθε με πίστη στην κολυμβήθρα του βαπτίσματος αμέσως καθαρίστηκε από τη λέπρα και βγήκε εντελώς υγιής. Βλέποντας τη θεραπεία ο σύζυγός της Αγάθων και ολόκληρη η οικία πίστεψαν στον Χριστό και βαπτίστηκαν. Σχεδόν οι μισοί κάτοικοι της πόλεως στράφηκαν στην ορθόδοξη πίστη του Χριστού και ευλόγησαν τον αληθινό Θεό του ουρανού.

Έπειτα ο άγιος αποσύρθηκε στο έρημο όρος Γαργάρα όπου ζούσε με τα άγρια θηρία σαν να ήταν πρόβατα. Με θεία προσταγή τα ζώα υπάκουαν σε αυτόν και τον ακολουθούσαν με τάξη και υποταγή στις ορεινές πλαγιές. Εκείνη την εποχή κατέλαβε δαίμονας τη μοναχοθυγατέρα του αυτοκράτορος Αντωνίνου ονόματι Αγνή και τη βασάνιζε φοβερά. Ο πονεμένος αυτοκράτορας προσευχόταν μάταια στους ψεύτικους θεούς του και έδινε τάματα και υποσχέσεις θυσιών για τη θεραπεία της κόρης του.

Ο δαίμονας μέσα από το στόμα της κόρης φώναζε ότι δεν θα φύγει εκτός αν έρθει εκεί ο Ποτίτος του όρους Γαργάρα. Έτσι ο αυτοκράτορας έστειλε αμέσως κάποιον αξιωματούχο της αυλής ονόματι Γελάσιο με σαράντα στρατιώτες στο όρος για να τον αναζητήσουν. Όταν έφτασαν στην έρημο τον βρήκαν να κάθεται περιστοιχισμένος από πλήθος άγριων θηρίων που φοβέρισαν τους νεοφερμένους. Ο άγιος όμως επιτίμησε τα ζώα να επιστρέψουν στους τόπους τους χωρίς να βλάψουν κανέναν στρατιώτη.

Έπειτα οι στρατιώτες τον οδήγησαν δεμένο στη Ρώμη ενώπιον του αυτοκράτορος Αντωνίνου για ανάκριση και υποχρεωτική ομολογία. Ο μικρός Ποτίτος εστάθηκε γενναία ενώπιον του τυράννου και ομολόγησε ότι είναι χριστιανός κατά τη γέννηση και κατά την προαίρεση. Όταν παρουσιάστηκε η δαιμονισμένη κόρη ο άγιος εφύσησε στο πρόσωπό της και διέταξε στο όνομα του Χριστού τον δαίμονα να βγει αμέσως. Ολοι είδαν τότε να βγαίνει από το στόμα της ένας τρομερός όφις που εξαφανίστηκε στον αέρα.

Ο αυτοκράτορας όμως, αντί να ευχαριστήσει τον αληθινό Θεό, επέτρεψε στην ασέβειά του να αποδώσει τη θεραπεία στους ψεύτικους θεούς. Διέταξε αμέσως τη σύλληψη και τον σκληρό βασανισμό του νεαρού ομολογητή με ραβδιά και βασανιστήρια κάθε είδους. Ο άγιος υπέμενε με χαρά τις πληγές, ευχαριστώντας τον Κύριο που τον αξίωσε να πάθει για το άγιο όνομά του. Στον ναό των ειδώλων με μόνη τη δέηση του αγίου τα είδωλα έπεσαν και θρυμματίστηκαν σε μικρά κομμάτια στο έδαφος.

Ριγμένος αλυσοδεμένος στη φυλακή είδε άγγελο φωτεινό να τον ενισχύει, ενώ τα σιδερένια δεσμά του έλιωσαν σαν κερί από θεία χάρη. Ξανά κρεμάστηκε γυμνός στο ξύλο και ξεσκίστηκε με σιδερένια νύχια και αναμμένες λαμπάδες, χωρίς όμως να αισθανθεί κανέναν πόνο. Ρίχτηκε στα θηρία και εκείνα έπεσαν στα πόδια του και του έγλειψαν με στοργή τα πέλματα. Όταν διέταξαν να τον κατατεμαχίσουν με τσεκούρια οι σάρκες του έγιναν σκληρές σαν σίδηρο και πλήγωναν τους ίδιους τους δημίους.

Ριγμένος σε σιδερένιο τηγάνι με βραστό λάδι και έλιωμένο μόλυβδο, χαιρόταν λέγοντας ότι ένιωθε δροσιά υπέροχη. Ο πυρωμένος καρφί που του χτύπησαν στο κεφάλι μεταβίβασε τους πόνους στον ίδιο τον αυτοκράτορα ως θεϊκή εκδίκηση. Στο τέλος, μετά από αμέτρητα βασανιστήρια και αφού του κόπηκε η γλώσσα και τυφλώθηκε, αποκεφαλίστηκε με μάχαιρα. Διά πρεσβειών του αγίου μάρτυρος Ποτίτου, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός ημών, ελέησον ημάς τους ανάξιους ικέτες σου.