Η Ορθόδοξη Εκκλησία αφιερώνει μια ξεχωριστή ευλογημένη ημέρα στη συλλογική τιμή όλων των ενδόξων νεομαρτύρων της ορθόδοξης χριστιανικής παραδόσεως. Πρόκειται για τους γενναίους αθλητές της πίστεως που αγωνίστηκαν ηρωικά για τον Χριστό μετά την τραγική άλωση της Κωνσταντινουπόλεως. Συγκεκριμένα τιμώνται όσοι μαρτύρησαν με γενναιότητα και ολόκαρδη πίστη μετά το θλιβερό έτος χίλια τετρακόσια πενήντα τρία μετά Χριστόν. Το χίλια τετρακόσια πενήντα τρία οι ασεβείς Οθωμανοί κατέλαβαν τη Βασιλεύουσα και άρχισε η μακραίωνη σκλαβιά του ορθόδοξου χριστιανικού γένους.

Από την τραγική εκείνη ημέρα και έπειτα ξεκίνησε ένα φοβερό κύμα διωγμών και μαρτυρίων εναντίον των πιστών χριστιανών της οικουμένης. Πολλοί ευλαβείς ορθόδοξοι αδελφοί υπέστησαν φρικτά μαρτύρια και βασανιστήρια προκειμένου να μην αρνηθούν τη χριστιανική τους πίστη και να ομολογήσουν θαρρετά. Άλλοι αναγκάστηκαν δια της βίας να αρνηθούν τον Χριστό υπό την πίεση και την απειλή των άσπλαχνων διωκτών. Όμως αργότερα συναισθάνθηκαν τη βαριά πτώση τους και επέστρεψαν με μετάνοια στην ορθόδοξη πίστη, ομολογώντας θαρρετά τον Σωτήρα Χριστό.

Οι μετανοιωμένοι αυτοί χριστιανοί αξιώθηκαν τέλος να χύσουν με γενναιότητα το ευλογημένο τους αίμα προς εξιλέωση και ομολογία της Ορθοδοξίας. Στη μεγάλη και ένδοξη χορεία των νεομαρτύρων ανήκουν αναρίθμητοι ήρωες της πίστεως κάθε ηλικίας, κάθε επαγγέλματος και κάθε κοινωνικής τάξεως. Άλλοι ήταν απλοί επαγγελματίες και έμποροι, άλλοι ήταν μοναχοί και ιερείς της Εκκλησίας, και άλλοι ήταν νέοι μόλις μερικών ετών. Όλοι μαζί συναποτέλεσαν μια θαυμαστή ουράνια χορεία ομολογητών, οι οποίοι αναδείχθηκαν φωτεινοί φάροι μέσα στη μεγάλη νύχτα της Τουρκοκρατίας.

Η ξεχωριστή σύναξη όλων των αγίων νεομαρτύρων της Ορθοδοξίας τιμάται την δευτέρα Κυριακή μετά την Κυριακή των Αγίων Πάντων. Δηλαδή πρόκειται για την τρίτη Κυριακή του ευαγγελίου του Ευαγγελιστού Ματθαίου, σύμφωνα με την παραδοσιακή τάξη του ορθόδοξου εορτολογίου. Συμβαίνει έτσι η εορτή να εξαρτάται κάθε χρόνο από τον χρόνο τελέσεως του Αγίου Πάσχα και της εορτής της Πεντηκοστής. Συγκεκριμένα η μνήμη των νεομαρτύρων εορτάζεται εβδομήντα ακριβώς ημέρες μετά τη λαμπρή και πανηγυρική ημέρα της Αναστάσεως του Κυρίου.

Η σύναξη αυτή των ορθοδόξων νεομαρτύρων δεν υπήρξε ποτέ επίσημα θεσπισμένη από την Εκκλησία ως οικουμενική επίσημη αυτοτελής εορτή. Παρά την έλλειψη της επίσημης θεσπίσεώς της, καθιερώθηκε σταδιακά κατά το έθος και τιμάται πανηγυρικά κάθε ευλογημένο χρόνο. Στους ποιητικούς στίχους του συναξαρίου ψάλλονται οι γενναιότατοι νέοι αθλητές, οι οποίοι κατατρόπωσαν τη γριά Άγαρ, την Αγαρηνή κυριαρχία. Τώρα πια συνδιαλέγονται με τους παλαιούς ένδοξους αθλητές της Εκκλησίας και χορεύουν στον Πόλο, τον ουράνιο πόλο της δόξας.

Το ουράνιο πλήθος των νεομαρτύρων παρομοιάζεται έτσι με μια θεοδώρητη και ολοκαίνουργη πόλη, ακρόπολη γενναιοτάτων ομολογητών της πίστεως. Με τη μαρτυρική τους ομολογία οι νεομάρτυρες ενίσχυσαν αφάνταστα την ορθόδοξη πίστη του υπόδουλου ορθόδοξου γένους και αναζωογόνησαν τη χριστιανική του ελπίδα. Πρεσβείαις πάντων των ενδόξων Νεομαρτύρων της Εκκλησίας, Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον τις ψυχές μας, αμήν.