Ο Όσιος Νικόλαος Καβάσιλας έλαμψε ως μεγάλος θεολόγος, ησυχαστής και διδάσκαλος της Εκκλησίας στους ταραγμένους χρόνους του δεκάτου τετάρτου αιώνα. Γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη γύρω στα χίλια τριακόσια είκοσι δύο μέσα σε ευγενική και πεπαιδευμένη βυζαντινή οικογένεια. Έλαβε τη μητρική του οικογενειακή ονομασία Καβάσιλας από τη μητέρα του, που καταγόταν από αρχοντική παράδοση. Ο πατέρας του έφερε το επώνυμο Χαμαετός, αλλά ο νεαρός θεολόγος προτίμησε το επώνυμο του θείου του Νείλου Καβάσιλα.

Ο Νείλος Καβάσιλας υπηρετούσε ως αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης και αναδείχθηκε σπουδαίος δάσκαλος του ιδίου ανήλικου τότε ανηψιού του. Ο νεαρός Νικόλαος έλαβε εξαιρετική παιδεία τόσο στη Θεσσαλονίκη όσο και αργότερα στην Κωνσταντινούπολη της εποχής. Σπούδασε με μεγάλη επιμέλεια ρητορική, θεολογία, φιλοσοφία και πολλούς άλλους τομείς της κλασικής βυζαντινής ανθρωπιστικής γνώσεως. Ωρίμασε πνευματικά υπό την καθοδήγηση του ευλαβούς λογίου Δωροθέου του Βλαττή, που ήταν στενός μαθητής του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά.

Συμμετείχε επίσης σε ιερές παρέες ευσεβών λαϊκών στην Κωνσταντινούπολη που ασχολούνταν με τη νοερά Προσευχή του Ιησού. Είχε μάλιστα ως πνευματικό καθοδηγητή τον Άγιο Ισίδωρο τον Βουχήρα, ο οποίος έγινε αργότερα Πατριάρχης της Κωνσταντινουπόλεως. Έτσι από νεαρή ηλικία βρέθηκε σε επαφή με τους κορυφαίους πνευματικούς ηγέτες της εποχής του βυζαντινού κόσμου. Πέρασε τα νεανικά του χρόνια κοντά στους αγίους ησυχαστές της εποχής του και υπήρξε ένθερμος υποστηρικτής του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά.

Σύμφωνα με την περίφημη παλαμική θεολογία υιοθετούσε τη διδασκαλία ότι ο πιστός μπορεί να θεωθεί από τις άκτιστες ενέργειες της Χάριτος. Συμμετείχε με ενεργό τρόπο στις ησυχαστικές διενέξεις της εποχής του υπερασπιζόμενος την πατερική παράδοση της Εκκλησίας. Στη Σύνοδο των χίλια τριακοσίων πενήντα ένα, που διακήρυξε επίσημα τη διδασκαλία του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά ως ορθόδοξη, πήρε μέρος ενεργά. Διηκόνησε επίσης ως σύμβουλος του αυτοκράτορα Ιωάννη του έκτου Καντακουζηνού στις δύσκολες πολιτικές υποθέσεις της εποχής.

Του εμπιστεύθηκε ο αυτοκράτορας σπουδαίες αποστολές κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου και των θρησκευτικών διενέξεων που μαστίζουν την αυτοκρατορία. Ο ίδιος μάλιστα μεσολάβησε προσωπικά μεταξύ των ζηλωτών της Θεσσαλονίκης και του αυτοκρατορικού στρατοπέδου του Καντακουζηνού. Αργότερα, καθώς οι πολιτικές συγκυρίες εξελίχθηκαν δυσμενώς, αποτραβήχτηκε από τα δημόσια θέματα και αφιερώθηκε στη συγγραφή. Στις τελευταίες δεκαετίες του βίου του ζούσε στην Κωνσταντινούπολη επισκεπτόμενος συχνά τις μονές των Μαγγάνων, του Ξανθοπούλου και των Στουδιτών.

Όλοι οι πιστοί τον γνώριζαν ως άνθρωπο που είχε φθάσει στις υψηλότερες κορυφές της χριστιανικής αρετής της εποχής. Απέφευγε σταθερά τις προσκλήσεις για ανάμιξη στις θορυβώδεις και επικίνδυνες ταραχές του κόσμου, προτιμώντας την ησυχία. Συνέγραψε με σοφία δύο μεγάλα έργα που έγιναν αληθινά κοσμήματα της ορθόδοξης πατερικής γραμματείας του τέλους της εποχής. Το πρώτο έργο είναι η Ερμηνεία της Θείας Λειτουργίας, που εξηγεί με βάθος και κατανυκτικότητα τα μυστήρια της εκκλησιαστικής λατρείας.

Το δεύτερο έργο είναι το Περί της εν Χριστώ Ζωής, στο οποίο ο όσιος αναλύει τα μυστήρια της σωτηρίας. Δείχνει ότι μέσω του Βαπτίσματος, του Χρίσματος και της θείας Ευχαριστίας ο πιστός λαμβάνει την ύπαρξη, την κίνηση και την αληθινή ζωή. Όσο αυξάνει στην αρετή τόσο ο Χριστός δια του Παρακλήτου έρχεται να κατοικήσει μέσα στον πιστό και να τον αυξήσει. Ο τελικός σκοπός είναι η τέλεια ένωση με τον Δεσπότη Θεό, που δεν περιορίζεται μόνον στους μοναχούς.

Ο όσιος Νικόλαος δείχνει σαφώς ότι η θέωση και η εν Χριστώ ζωή είναι ο σκοπός κάθε χριστιανού στον κόσμο. Διασώθηκαν επίσης πολλά κηρύγματά του, για την Ανάληψη, τον Ευαγγελισμό και άλλα μεγάλα γεγονότα της θείας οικονομίας. Έγραψε εγκώμια προς τον Άγιο Δημήτριο, την Αγία Θεοδώρα, τον Άγιο Νικόλαο και τους Τρεις Ιεράρχες της Εκκλησίας. Εκοιμήθη ειρηνικά πιθανόν πριν από το χίλια τριακόσια ενενήντα ένα, ζώντας μέχρι τις κρίσιμες δεκαετίες της Θεσσαλονίκης.

Η Ορθόδοξη Εκκλησία τον ανακήρυξε επισήμως άγιο στις δεκαεννέα Ιουλίου του χίλια εννιακόσια ογδόντα τρία στις σύγχρονες ημέρες. Ταις αυτού πρεσβείαις, Χριστέ ο Θεός, ελέησον το ποίμνιο και σώσον τις ψυχές των δούλων Σου.