Λίγα χιλιόμετρα έξω από την πόλη της Λευκάδας, σε ένα μαγευτικό τοπίο πάνω σε καταπράσινο λόφο, βρίσκεται κτισμένο το ξακουστό μοναστήρι. Πρόκειται για την ξακουστή μονή της Παναγίας της Φανερωμένης, ένα από τα σπουδαιότερα προσκυνήματα του Ιονίου Πελάγους και της Λευκάδας. Σύμφωνα με την ιερή παράδοση του τόπου, στο σημείο αυτό άλλοτε υπήρχε αρχαίος ναός αφιερωμένος στην ψεύτικη θεά Άρτεμη. Σε αυτόν τον ναό ο μαθητής του αποστόλου Παύλου Ηρωδίωνας, του οποίου η μνήμη τιμάται στις είκοσι οκτώ Μαρτίου, προσευχήθηκε με πίστη.

Γονατιστός ο Απόστολος προσευχήθηκε με δύναμη στον αληθινό Θεό και αμέσως το είδωλο της Αρτέμιδας έπεσε κάτω και έγινε θρύψαλα. Στη θέση αυτή του παλαιού ειδωλολατρικού ναού οι ευλαβείς χριστιανοί έχτισαν αργότερα ένα μικρό ναό αφιερωμένο στην Υπεραγία Θεοτόκο. Το τριακόσια τριάντα δύο μετά Χριστόν ο τότε επίσκοπος της Λευκάδος Αγάθαρχος και δύο πατέρες εγκαθίστανται στον μικρό ναό. Αυτοί επεκτείνουν τον ναό και χτίζουν τα πρώτα κελιά, θέτοντας έτσι τις βάσεις του ορθόδοξου μοναχισμού στο νησί.

Μετά από λίγα χρόνια το νεοϊδρυθέν μοναστήρι καταστράφηκε από μεγάλη και καταστροφική πυρκαγιά που το έκαψε ολοσχερώς. Όμως οι χριστιανοί της Λευκάδας με μεγάλη πίστη και αγάπη το ξανάχτισαν με κόπο και αυταπάρνηση. Παράγγειλαν μάλιστα στην Κωνσταντινούπολη κατά τον πέμπτο μετά Χριστόν αιώνα την ξακουστή εικόνα της Παναγίας στον αγιογράφο Κάλλιστο. Ο αγιογράφος αυτός Κάλλιστος ήταν ευλαβής ιερέας στον σπουδαίο ναό της Αγίας Σοφίας στη βασιλεύουσα Κωνσταντινούπολη της εποχής.

Εκείνος ύστερα από εντατική προσευχή και αυστηρή νηστεία άρχισε με μεγάλη ευλάβεια να ζωγραφίζει την σεπτή εικόνα της Παναγίας. Το σχέδιο της θείας μορφής της Παναγίας αποκαλύφθηκε στον Κάλλιστο με τρόπο εξαιρετικά θαυμαστό και υπερφυσικό. Πιο συγκεκριμένα ο αγιογράφος βρήκε ζωγραφισμένη την εικόνα από την ίδια την Παναγία, δηλαδή ως αχειροποίητη εικόνα. Στη συνέχεια ο ίδιος ο Κάλλιστος με όμορφα και λαμπρά χρώματα ολοκλήρωσε την υπόλοιπη ζωγραφική της σεπτής εικόνος.

Ακριβώς από αυτό το θαύμα της θείας αποκαλύψεως ονομάστηκε η ιερή εικόνα Φανερωμένη της Λευκάδος προς τιμήν της Θεοτόκου. Στα χρόνια που ακολούθησαν αυτή την ίδρυση, το νησί γνώρισε πολλούς ξένους κατακτητές και η μονή δέχθηκε αλλεπάλληλα φοβερά χτυπήματα. Παρ’ όλα αυτά οι ευσεβείς χριστιανοί ξανάχτιζαν κάθε φορά την κατεστραμμένη μονή με νέο ζήλο και επιμονή. Το χίλια επτακόσια τριάντα τέσσερα, την περίοδο της Ενετικής κυριαρχίας, χτίζεται ο κεντρικός ναός στην σημερινή του ωραία μορφή.

Ο ίδιος αυτός κύριος ναός κάηκε δυστυχώς ολοκληρωτικά το χίλια οκτακόσια ογδόντα έξι από νέα μεγάλη πυρκαγιά. Τότε άρχισε για μια ακόμη φορά η εργώδης ανακατασκευή και η ευσεβής ανακαίνιση του προσφιλούς αυτού μοναστηριού. Το ωραίο σκαλιστό τέμπλο που σώζεται μέχρι σήμερα κατασκευάσθηκε το χίλια οκτακόσια ογδόντα επτά και είναι έργο του Ευστράτιου Προσαλέντη. Οι ωραίες εικόνες προστέθηκαν αργότερα, πιο συγκεκριμένα το χίλια εννιακόσια δεκαεννέα, και φιλοτεχνήθηκαν από τους αδελφούς Χριστόδουλο και Θωμά Ζωγράφο.

Η εικόνα της Παναγίας που υπάρχει σήμερα στο τέμπλο είναι ευλαβικό αντίγραφο της θαυματουργής αρχικής εικόνος της Φανερωμένης. Φιλοτεχνήθηκε με μεγάλη ευλάβεια από τον ιερομόναχο Βενιαμίν Κοντράκη στο Άγιον Όρος το χίλια οκτακόσια ογδόντα επτά. Σύμφωνα με την παλαιότερη παράδοση πριν από το χίλια οκτακόσια ογδόντα επτά, η Σύναξη της Φανερωμένης τελούταν ανέκαθεν το Σάββατο του Ακαθίστου Ύμνου. Στις σημερινές ημέρες ωστόσο η ίδια αυτή πανήγυρη τελείται κάθε χρόνο τη Δευτέρα του Αγίου Πνεύματος μετά την Πεντηκοστή.

Πολλές χιλιάδες πιστοί από όλη την Ελλάδα συρρέουν κάθε χρόνο στο ευλογημένο αυτό μοναστήρι του νησιού της Λευκάδος. Η εικόνα ευρίσκεται στον κεντρικό ναό της μονής και είναι στολισμένη με αργυρά και χρυσά αναθήματα από τους ευλαβείς προσκυνητές των αιώνων. Ο σπουδαίος αυτός ναός αποτελεί κορυφαίο σημείο πνευματικής αναφοράς για ολόκληρη τη Μητρόπολη Λευκάδος και της γειτονικής Ιθάκης. Καθ' όλη τη διάρκεια του έτους η μονή υποδέχεται προσκυνητές που έρχονται για να ζητήσουν τη μεσιτεία της Θεοτόκου σε προσωπικά τους προβλήματα.

Οι μοναχοί που ασκούνται στο μοναστήρι συνεχίζουν την παράδοση των ησυχαστικών ακολουθιών και της ορθόδοξης φιλοκαλικής ζωής. Η ομορφιά του τοπίου που περιβάλλει τη μονή αποτελεί μάλιστα μέρος της θρησκευτικής εμπειρίας του προσκυνητή που την επισκέπτεται. Τα θαύματα της Παναγίας της Φανερωμένης παραμένουν αμέτρητα και διηγούνται από γενιά σε γενιά μέσα στις λευκαδίτικες ευσεβείς οικογένειες. Πολλά είναι λοιπόν τα θαύματα που αποδίδονται στην ευλαβική μεσιτεία της Φανερωμένης προς τους ευσεβείς και πιστούς προσκυνητές της.

Το μοναστήρι αυτό σήμερα συνεχίζει να αποτελεί ζωντανό κέντρο πνευματικής ζωής και ορθόδοξης παρηγοριάς για ολόκληρο το νησί της Λευκάδος. Πολλοί ευσεβείς μοναχοί και μοναχές πέρασαν διαμέσου των αιώνων από τα κελιά του ιστορικού αυτού μοναστηριού της Παναγίας. Η ευλάβεια των Λευκαδίων προς τη Φανερωμένη είναι παροιμιώδης και διατηρείται ολοζώντανη ανά τους αιώνες αδιάλειπτα. Ο σπουδαίος Λευκαδίτης ποιητής Αριστοτέλης Βαλαωρίτης συνέθεσε ένα ωραίο ποίημα προς τιμήν της Φανερωμένης, που εξυμνεί την ομορφιά και τη χάρη της.

Επίσης ο Νικόλαος Καρύδης έγραψε με ευλάβεια το όμορφο ποίημα «Κυρά Φανερωμένη», ως δείγμα ιδιαίτερης λευκαδίτικης ευσέβειας προς την Παναγία. Στους πανηγυρικούς αυτούς ποιητικούς στίχους η Λευκάδα ομολογεί την βαθιά της εμπιστοσύνη στη μεσιτεία της Παρθένου Μαρίας. Παρακαλούν δηλαδή με ζεστή καρδιά τη Δέσποινα Μαρία να σκέπει το προσφιλές νησί τους από κάθε κίνδυνο και κάθε δοκιμασία. Σημειωτέον ότι το μοναστήρι αυτό αποτελεί επίσης πολύτιμη πηγή λαϊκής πίστεως και ποιητικής έμπνευσης για ολόκληρη τη δυτική Ελλάδα.

Πρεσβείαις της Υπεραγίας Δεσποίνης ημών Θεοτόκου της Φανερωμένης, Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον τας ψυχάς ημών των δούλων σου, αμήν.