Σε έναν καταπράσινο λόφο λίγο έξω από τη Λευκάδα, εκεί όπου κάποτε στεκόταν περήφανος ο ναός της θεάς Αρτέμιδος, υψώνεται σήμερα το ιστορικό μοναστήρι της Παναγίας της Φανερωμένης. Η παράδοση αναφέρει πως ο μαθητής του Αποστόλου Παύλου, ο Ηρωδίωνας, γονάτισε με πίστη στον τόπο εκείνο και προσευχήθηκε θερμά στον αληθινό Θεό. Τότε, σύμφωνα με τη διήγηση, το είδωλο της αρχαίας θεάς έπεσε στο έδαφος και έγινε αμέσως χίλια κομμάτια. Οι πρώτοι χριστιανοί του νησιού έχτισαν στη θέση εκείνη έναν μικρό ναό αφιερωμένο στην Υπεραγία Θεοτόκο, για να τιμήσουν το μεγάλο γεγονός.

Αργότερα, στα χρόνια του τετρακοσίου τριάντα δύο μετά Χριστόν, ο τότε επίσκοπος Λευκάδος Αγάθαρχος εγκαταστάθηκε εκεί μαζί με δύο συνοδούς του πατέρες. Επέκτειναν τον αρχικό ναό, έχτισαν τα πρώτα κελιά και έθεσαν στέρεα τα θεμέλια του μοναχισμού στο όμορφο νησί του Ιονίου. Η ιερά μονή έγινε γρήγορα πνευματικό κέντρο και προσκύνημα για όλους τους πιστούς της ευρύτερης περιοχής της Λευκάδας. Λίγα χρόνια μετά την ίδρυσή της, η μονή καταστράφηκε ολοσχερώς από μια μεγάλη και καταστροφική πυρκαγιά.

Οι χριστιανοί όμως της Λευκάδας δεν λύγισαν και την ξανάχτισαν με πολλούς κόπους και μεγάλη πίστη στη χάρη της Παναγίας. Παράγγειλαν μάλιστα την ιερή εικόνα της Θεοτόκου στην Κωνσταντινούπολη, εκεί όπου άκμαζε τότε η εκκλησιαστική τέχνη της Ρωμανίας. Ο αγιογράφος Κάλλιστος, ιερέας στον περίφημο ναό της Αγίας Σοφίας, ανέλαβε το ιερό αυτό έργο τον πέμπτο μετά Χριστόν αιώνα. Ύστερα από πολλή προσευχή και αυστηρή νηστεία, άρχισε με ευλάβεια να ζωγραφίζει τη μορφή της Παναγίας.

Τότε συνέβη το ανείπωτο θαύμα που σημάδεψε για πάντα την ιστορία της εικόνας και του μοναστηριού. Το σχέδιο της μορφής της Θεοτόκου αποκαλύφθηκε με θαυμαστό και ανεξήγητο τρόπο, χωρίς να το χαράξει το χέρι του αγιογράφου. Ο Κάλλιστος βρήκε την εικόνα σχεδιασμένη από την ίδια την Παναγία και την ολοκλήρωσε ταπεινά με όμορφα χρώματα. Από το θαύμα αυτό ονομάστηκε η ιερή εικόνα Φανερωμένη και έγινε αμέσως πανίερο προσκύνημα. Τα χρόνια που ακολούθησαν υπήρξαν δύσκολα και πολυτάραχα για το νησί, αφού γνώρισε διαδοχικούς κατακτητές και μεγάλες ταλαιπωρίες.

Η ιερά μονή δέχθηκε αλλεπάλληλα χτυπήματα και καταστροφές, μα κάθε φορά ξανάστεκε όρθια με τη δύναμη της Θεομήτορος. Στα χρόνια του χίλια εφτακόσια τριάντα τέσσερα μετά Χριστόν, ενώ το νησί βρισκόταν υπό την κυριαρχία των Ενετών, χτίστηκε ο κεντρικός ναός. Αυτός ο ναός πήρε τότε τη μορφή που σώζεται σχεδόν ακέραιη μέχρι τις μέρες μας και αποτελεί στολίδι του τόπου. Δυστυχώς όμως, στα χρόνια του χίλια οκτακόσια ογδόντα έξι μετά Χριστόν, μια νέα πυρκαγιά τον κατέκαψε ολοκληρωτικά.

Οι πιστοί ξεκίνησαν για άλλη μια φορά την ανακατασκευή και την ανακαίνιση του ιερού αυτού καθολικού της μονής. Το ωραίο ξυλόγλυπτο τέμπλο κατασκευάστηκε στα χίλια οκτακόσια ογδόντα επτά μετά Χριστόν και αποτελεί έργο του Ευστράτιου Προσαλέντη. Οι εικόνες προστέθηκαν αργότερα, στα χρόνια του χίλια εννιακόσια δεκαεννιά, και φιλοτεχνήθηκαν από τους αδελφούς Χριστόδουλο και Θωμά Ζωγράφο. Η ιερή εικόνα της Παναγίας που υπάρχει σήμερα στο καθολικό αποτελεί πιστό αντίγραφο της θαυματουργής αρχικής εικόνας του Καλλίστου.

Φιλοτεχνήθηκε από τον ιερομόναχο Βενιαμίν Κοντράκη στο Άγιον Όρος στα χρόνια του χίλια οκτακόσια ογδόντα επτά μετά Χριστόν. Σύμφωνα με την παλαιότερη παράδοση, η Σύναξη της Υπεραγίας Θεοτόκου της Φανερωμένης τελούνταν παλαιότερα το Σάββατο του Ακαθίστου Ύμνου. Στις μέρες μας όμως η εορτή της Συνάξεως τελείται με μεγάλη λαμπρότητα τη Δευτέρα του Αγίου Πνεύματος. Πλήθος προσκυνητών συρρέει κάθε χρόνο από όλη την Ελλάδα στο ευλογημένο αυτό προσκύνημα του Ιονίου πελάγους.

Ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης και ο Νικόλαος Καρύδης ύμνησαν με στίχους εμπνευσμένους τη χάρη της Κυρά Φανερωμένης της Λευκάδας. Οι Λευκαδίτες την αποκαλούν με αγάπη σκέπη του νησιού τους και βασίλισσα της καρδιάς τους και της πίστης τους. Σε αυτήν εμπιστεύονται τους κόπους, τις θλίψεις και τις χαρές τους, ζητώντας ταπεινά την ευλογία και την προστασία της. Η Παναγία η Φανερωμένη παραμένει αιώνια λαμπάδα πίστεως για κάθε ψυχή που καταφεύγει στη μητρική αγκαλιά της.