Τριακόσιοι δεκαοκτώ επίσκοποι συγκεντρώθηκαν στη Νίκαια για να αντιμετωπίσουν τη φοβερή αίρεση του Αρείου, που αρνιόταν τη θεότητα του Χριστού. Ανάμεσά τους βρίσκονταν ομολογητές με τα σημάδια των βασανιστηρίων στο σώμα τους, μαζί με τον άγιο Νικόλαο και τον άγιο Σπυρίδωνα. Η Εκκλησία του Χριστού τιμά από τους πρώτους αιώνες τη μνήμη των αγίων θεοφόρων Πατέρων της Πρώτης Οικουμενικής Συνόδου. Η μνήμη αυτή εορτάζεται την έβδομη Κυριακή του Πάσχα και αποτελεί σταθμό στη ζωή της Εκκλησίας.

Ο ίδιος ο Κύριος είχε αφήσει στους μαθητές του τη μεγάλη υπόσχεση πως πάνω στην πέτρα της πίστεως θα οικοδομούσε την Εκκλησία του. Οι πύλες του άδη ποτέ δεν θα μπορούσαν να την νικήσουν, όσο σκληροί κι αν ήταν οι αγώνες της εδώ στη γη. Οι άγιοι μάρτυρες επιβεβαίωσαν με το αίμα τους την αλήθεια αυτών των λόγων του Σωτήρα. Υπέμειναν με γενναιότητα τα βασανιστήρια και τον θάνατο για να ομολογήσουν τον Χριστό μέσα σε καιρούς αφάνταστα δύσκολους. Το ξίφος των διωκτών συντρίφτηκε τελικά μπροστά στη δύναμη του Σταυρού.

Έτσι η Εκκλησία βγήκε νικήτρια από την πρώτη μεγάλη δοκιμασία των διωγμών. Όταν σταμάτησαν οι διωγμοί κατά τον τέταρτο αιώνα, ξέσπασαν μέσα στην ίδια την Εκκλησία βαριές αιρέσεις. Η πιο επικίνδυνη από όλες υπήρξε ο αρειανισμός, που τάραξε συθέμελα την πίστη του Χριστιανισμού. Ο Άρειος ήταν πρεσβύτερος της Αλεξανδρείας, άνθρωπος με μεγάλη υπερηφάνεια και αχαλίνωτη φιλοδοξία. Αρνήθηκε τη θεία φύση του Ιησού Χριστού και την ισότητά του με τον Πατέρα.

Δίδαξε ψευδώς πως ο Σωτήρας δεν είναι ομοούσιος με τον Πατέρα, αλλά μόνο ένα κτιστό δημιούργημα. Ο Πατριάρχης Αλέξανδρος Αλεξανδρείας συγκάλεσε τοπική Σύνοδο και καταδίκασε αμέσως τις βλάσφημες αυτές διδασκαλίες. Ο Άρειος όμως δεν υπάκουσε στην αυθεντία της Εκκλησίας ούτε δέχτηκε την απόφαση των επισκόπων. Έγραψε επιστολές σε πολλούς ιεράρχες και διαμαρτυρήθηκε για τα διατάγματα της τοπικής Συνόδου. Διέδωσε γρήγορα την κακοδοξία του σε όλη την Ανατολή και βρήκε στήριξη από μερικούς επισκόπους.

Η σύγχυση μέσα στους πιστούς γινόταν καθημερινά μεγαλύτερη και απειλούσε την ενότητα του σώματος της Εκκλησίας. Η κατάσταση απαιτούσε άμεση και αποφασιστική αντιμετώπιση από την κεντρική εξουσία της αυτοκρατορίας. Ο άγιος αυτοκράτορας Κωνσταντίνος, μελετώντας τις διαμάχες, συμβουλεύτηκε τον επίσκοπο Όσιο της Κορδούης για το μέγεθος του προβλήματος. Εκείνος τον διαβεβαίωσε πως η αίρεση του Αρείου στρεφόταν εναντίον του πιο θεμελιώδους δόγματος της Εκκλησίας του Χριστού.

Έτσι ο αυτοκράτορας πήρε την απόφαση να συγκαλέσει Οικουμενική Σύνοδο για την οριστική αντιμετώπιση του ζητήματος. Το έτος τριακόσια είκοσι πέντε, τριακόσιοι δεκαοκτώ επίσκοποι από διάφορες χώρες συγκεντρώθηκαν στη Νίκαια. Εκπροσωπούσαν Χριστιανικές Εκκλησίες από όλα τα μέρη της οικουμένης και έφεραν μαζί τους όλο το βάρος της παράδοσης. Ανάμεσα στους συναγμένους ιεράρχες υπήρχαν πολλοί ομολογητές που είχαν υποφέρει κατά τους διωγμούς για το όνομα του Χριστού.

Έφεραν πάνω στα σώματά τους τα φανερά σημάδια των βασανιστηρίων ως ζωντανές μαρτυρίες της πίστης τους. Συμμετείχαν επίσης μεγάλοι φωστήρες της Εκκλησίας, με πρώτο τον άγιο Νικόλαο, Αρχιεπίσκοπο των Μύρων της Λυκίας. Παρών ήταν και ο άγιος Σπυρίδων, ο επίσκοπος Τριμυθούντος, μαζί με άλλους αγίους Πατέρες που τιμά η Εκκλησία. Η σύναξη αυτή αποτέλεσε πραγματικό θαύμα ενότητας και πνευματικής δύναμης μετά τους πρόσφατους διωγμούς. Μαζί με τον Πατριάρχη Αλέξανδρο Αλεξανδρείας ήρθε και ο διάκονός του Αθανάσιος, που αργότερα έγινε Πατριάρχης Αλεξανδρείας.

Τον ονόμασαν Μέγα, επειδή υπήρξε φλογερός υπερασπιστής της καθαρότητας της Ορθοδοξίας απέναντι σε κάθε αλλοίωση. Στην έκτη ωδή του Κανόνα της σημερινής εορτής τον αποκαλούν δέκατο τρίτο Απόστολο. Ο ίδιος ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος προήδρευσε των συνεδριάσεων της Συνόδου και απηύθυνε λόγο μετά τον χαιρετισμό του επισκόπου Ευσεβίου Καισαρείας. Είπε πως ο Θεός τον βοήθησε να συντρίψει την ασεβή δύναμη των διωκτών της Εκκλησίας. Πρόσθεσε όμως πως οι εσωτερικές διαμάχες μέσα στην Εκκλησία τον λυπούν περισσότερο από κάθε αίμα στρατιωτικής μάχης.

Ο Άρειος, μαζί με δεκαεπτά επισκόπους που τον στήριζαν, παρέμεινε αλαζονικός μπροστά στους αγίους Πατέρες. Η διδασκαλία του απορρίφθηκε ομόφωνα και ο ίδιος αποκόπηκε από την κοινωνία της Εκκλησίας του Χριστού. Στον λόγο του ο διάκονος Αθανάσιος ανέτρεψε καίρια κάθε βλάσφημη θέση του αιρεσιάρχη. Η εικονογραφία παρουσιάζει τον Άρειο να κάθεται στα γόνατα του Σατανά ή μέσα στο στόμα του Θηρίου της Αβύσσου. Οι Πατέρες της Συνόδου αρνήθηκαν να δεχτούν το Σύμβολο της Πίστεως που πρότειναν οι Αρειανοί.

Στη θέση του διατύπωσαν και επιβεβαίωσαν το Ορθόδοξο Σύμβολο της Πίστεως ως αληθινή έκφραση της αποστολικής παράδοσης. Ο άγιος Κωνσταντίνος παρακάλεσε τη Σύνοδο να προσθέσει στο κείμενο τη λέξη ομοούσιον, που είχε ακούσει από τους επισκόπους. Μέσα στο Σύμβολο της Νικαίας οι άγιοι Πατέρες παρουσίασαν και επιβεβαίωσαν τη διδασκαλία των Αποστόλων για τη θεία φύση του Χριστού. Η αίρεση του Αρείου αποκαλύφθηκε και απορρίφθηκε ως πλάνη της αλαζονικής ανθρώπινης λογικής.

Αφού λύθηκε αυτό το κορυφαίο δογματικό ζήτημα, η Σύνοδος εξέδωσε επιπλέον δώδεκα Κανόνες για ζητήματα διοικήσεως και πειθαρχίας. Καθορίστηκε επίσης η ημερομηνία της εορτής του Αγίου Πάσχα μετά από πολλές συζητήσεις των Πατέρων. Σύμφωνα με την απόφαση της Συνόδου, οι Χριστιανοί δεν θα γιόρταζαν το Πάσχα την ίδια ημέρα με τους Ιουδαίους. Θα το γιόρταζαν την πρώτη Κυριακή μετά την πανσέληνο της εαρινής ισημερίας, που κατά την εποχή εκείνη ήταν στις είκοσι δύο Μαρτίου.