Στα είκοσί του χρόνια, ο νεαρός μοναχός βρέθηκε άρρωστος από λέπρα και χάρηκε υπερβολικά αντί να λυπηθεί για τη συμφορά. Σε άλλη στιγμή, ο διάβολος του παρουσιάστηκε ως άγγελος και ζήτησε προσκύνηση, μα ο όσιος τον ξεσκέπασε από ένα δόντι που του έλειπε. Η ιστορία του ξεκινά στην Εθιά, ένα ορεινό και άγονο χωριό στα νότια του νομού Ηρακλείου της Κρήτης. Εκεί γεννήθηκε ως όγδοο και τελευταίο παιδί μιας πάμπτωχης αλλά ευσεβέστατης οικογένειας, με γονείς τον Γεώργιο και τη Σοφία Σαριδάκη.

Στη βάπτιση πήρε το όνομα Κωνσταντίνος, μα όλοι στο χωριό τον φώναζαν χαϊδευτικά Κωστάκη από τα πρώτα του βήματα. Ορφάνεψε από πατέρα μόλις δύο ετών, και η χήρα μάνα του ξενοδούλευε με κόπο για να θρέψει τα οκτώ της παιδιά. Στη συνέχεια ήρθε και η γερμανική κατοχή, η οποία χειροτέρευσε ακόμη περισσότερο την κατάσταση της φτωχής αυτής οικογένειας. Παπούτσια φόρεσε για πρώτη φορά στα δώδεκά του χρόνια, μα το ήθος και το φρόνημά του παρέμειναν ακέραια.

Όταν ο ιερέας του χωριού ήθελε να του δίνει μια μικρή χρηματική βοήθεια για τη διακονία του στο ναό, εκείνος αρνιόταν σταθερά κάθε αμοιβή. Έλεγε με σοβαρότητα στον Παπα-Γιάννη πως δεν παίρνουν ποτέ χρήματα από την Εκκλησία για την υπηρεσία του Θεού. Από τη βρεφική του ηλικία έδειχνε σημάδια εκλεκτού σκεύους του Κυρίου, καθώς δεν θήλαζε ποτέ Τετάρτη και Παρασκευή. Όταν του έδιναν μισή κουλούρα ψωμί ως αμοιβή για κάποια εργασία, ποτέ δεν την έτρωγε μόνος του εκεί.

Την πήγαινε στο σπίτι του και τη μοιραζόταν με τα αδέλφια του, για να γευτούν όλοι μαζί την ευλογία. Η Παναγία της κεντρικής εκκλησίας της Εθιάς εμφανίστηκε κάποτε σε αυτόν ως μια γυναίκα ντυμένη ολόκληρη στα μαύρα. Ο μικρός Κωστάκης άναβε εκείνη την ώρα τα κανδήλια του ναού με ιερή ευλάβεια και αθώα προσήλωση. Η Παναγία τού είπε με μητρική σιγουριά πως μια μέρα θα γινόταν αληθινός ιερέας του Θεού και του λαού.

Η Κατοχή δεν του επέτρεψε να γευτεί το αγαθό της μαθήσεως, καθώς τα σχολεία υπολειτουργούσαν πλήρως εκείνα τα δύσκολα χρόνια. Παρ’ όλα αυτά, ο ίδιος έκανε δύσκολες μαθηματικές πράξεις και λογαριασμούς από μνήμης, χωρίς χαρτί και μολύβι. Οι χωριανοί τον φώναζαν συχνά για να λύσει τα προβλήματά τους και τον γέμιζαν λουκούμια ως ευχάριστη ανταμοιβή. Σε ηλικία έξι ή επτά ετών, αντίκρισε μια νεκρώσιμη πομπή ενός μικρού κοριτσιού που πέθανε στο χωριό.

Ενώ οι άλλοι έκλαιγαν απαρηγόρητοι, εκείνος χαιρόταν βλέποντας τα στολίδια του Θεού πάνω στο άγιο σώμα του παιδιού. Ανήμερα της Πρωτοχρονιάς το χίλια εννιακόσια σαράντα τέσσερα, ο δεκατριάχρονος Κωστάκης δέχθηκε τη θεϊκή κλήση μέσα από μια τεράστια λάμψη. Καθώς έτρωγε με την αδελφή του Ευγενία ξεροτήγανα και μακαρόνες, μια λάμψη τον τύφλωσε και μπήκε στα βάθη της ψυχής. Την ίδια στιγμή φώναξε με σιγουριά στην αδελφή του πως θα γινόταν καλόγερος, και η απόφαση εκείνη παρέμεινε ακλόνητη.

Αργότερα εξομολογήθηκε πως, αν τον πίεζαν να παντρευτεί, θα προτιμούσε να πεθάνει παρά να αρνηθεί την ιερή κλήση. Σε ηλικία δεκαεπτά ετών, άφησε τα εγκόσμια και πήγε στην Ιερά Μονή του Αγίου Νικήτα της Κρήτης. Η μονή βρισκόταν στα νότια του νησιού, μόλις δύο ώρες πεζοπορία από το χωριό του και την Εθιά. Ο Ηγούμενος, ο πατήρ Ιερόθεος Κωστομανωλάκης, τον δέχθηκε με αγάπη και έβαλε μετάνοια ξεκινώντας έτσι η τριετής δοκιμασία.

Στη μονή υπήρχαν εκτός του Ηγουμένου και δύο υπερήλικες και τυφλοί μοναχοί, τους οποίους ο νεαρός Κωνσταντίνος φρόντιζε άοκνα. Έκανε σχεδόν όλα τα διακονήματα της μονής, πρόθυμος και φιλότιμος σε κάθε δύσκολη εργασία που του ανέθεταν. Το χίλια εννιακόσια πενήντα ένα εκάρη μοναχός, παίρνοντας το νέο όνομα Σωφρόνιος, και αφιερώθηκε ολόψυχα στον Χριστό. Από τότε άρχισε για τον νεαρό μοναχό μια νέα και πολύ απαιτητική περίοδος αυστηρής πνευματικής άσκησης και προσευχής.

Ως μοναχός, ο Σωφρόνιος έβαλε θεμέλιο της ζωής του την ταπεινοφροσύνη, την υπακοή και τη σκληρή καθημερινή εργατικότητα. Τις ημέρες κοπίαζε σωματικά στα διακονήματα και τις νύχτες παρέμενε άυπνος σε αδιάλειπτη και θερμή προσευχή προς τον Κύριο. Άνοιγε καλύτερους δρόμους για τους προσκυνητές, καλλιεργούσε τα κτήματα και έφερνε νερό από μακριά για τις ανάγκες της κοινότητας. Ο διάβολος, βλέποντας τον αγωνιστή, του παρουσιάστηκε κάποια μέρα προσποιούμενος τον άγγελο φωτός και απαίτησε αλαζονικά προσκύνηση.

Ο Σωφρόνιος όμως πρόσεξε πως του έλειπε ένα δόντι και τον αποκάλεσε γελώντας ξεκάθαρα ψεύτη και απατεώνα. Ο πονηρός τότε γύρισε εξαγριωμένος, του έδωσε ένα δυνατό χαστούκι στο πρόσωπο και εξαφανίστηκε αμέσως από μπροστά του. Μια άλλη ημέρα κατέβηκε κοντά στη θάλασσα και άκουσε καθαρά τη γλυκιά φωνή της Παναγίας μέσα από τα νερά. Εκείνη τον διαβεβαίωσε με μητρική στοργή πως ποτέ δεν θα τον άφηνε να χαθεί στους πειρασμούς του βίου.

Σε μια άλλη περίσταση, η Παναγία τον αγκάλιασε με τρόπο αισθητό, και ο ίδιος το διηγιόταν αργότερα με συγκίνηση. Όταν αναγκάστηκε κάποτε να κοιμηθεί έξω από τη μονή, η Αγία Μαρίνα βγήκε από την εικόνα της κρατώντας τον πειρασμό. Τού υπέδειξε εκείνη τη νύχτα τους λογισμούς που έβαζε ο πειρασμός για να νυστάζουν στις ιερές Ακολουθίες. Σε ηλικία εικοσιτριών ετών, ο πατήρ Σωφρόνιος αναγκάστηκε να υπηρετήσει τη στρατιωτική του θητεία, καθώς οι μοναχοί τότε δεν απαλλάσσονταν.

Παρουσιάστηκε στο Μεγάλο Πεύκο στις είκοσι τέσσερις Ιανουαρίου του χίλια εννιακόσια πενήντα τέσσερα και υπηρέτησε στο Μηχανικό ως βοηθός μαγείρου. Αργότερα μετατέθηκε στη Θεσσαλονίκη, όπου τον αγαπούσαν όλοι από τον Διοικητή ως τον πιο απλό στρατιώτη της μονάδας. Κρατούσε αυστηρά όλες τις νηστείες της Εκκλησίας, τρώγοντας μόνο ελιές, ψωμί και κρεμμύδι όταν δεν υπήρχε άλλη νηστίσιμη επιλογή. Το επίδομα των πενήντα τριών δραχμών τον μήνα δεν το κρατούσε για τον εαυτό του, μα έκανε ελεημοσύνες στους συναδέλφους του.

Στη Θεσσαλονίκη αρρώστησε βαριά με υψηλό πυρετό σαράντα και σαράντα ενός βαθμών που δεν έπεφτε με τίποτα. Χιλιάδες δαίμονες όρμησαν τότε γύρω από το κρεβάτι του να τον τρομοκρατήσουν, μα δεν μπορούσαν να ανέβουν επάνω. Οι γιατροί δεν έβρισκαν την αιτία, ώσπου τελικά διαγνώστηκε ότι έπασχε από τη νόσο του Χάνσεν, τη γνωστή λέπρα. Όταν έμαθε τη δύσκολη διάγνωση γέμισε απέραντη χαρά, λέγοντας πως όσο μεγαλύτερη η αρρώστια, τόσο μεγαλύτερος ο σταυρός και η Ανάσταση.

Ευχαρίστησε τον Χριστό για το μεγάλο δώρο και μεταφέρθηκε στον Αντιλεπρικό Σταθμό Αθηνών για κατάλληλη θεραπεία. Εκεί νοσηλεύτηκε επιτυχώς και θεραπεύτηκε τελείως, χωρίς να του αφήσει η ασθένεια ούτε το παραμικρό εξωτερικό σημάδι παραμόρφωσης. Μετά τη θεραπεία του παρέμεινε στον Αντιλεπρικό Σταθμό από αγάπη για τους πάσχοντες αδελφούς που τον χρειάζονταν καθημερινά. Η Διεύθυνση του παραχώρησε ένα ατομικό κελάκι δίπλα στο εκκλησάκι των Αγίων Αναργύρων, όπου πέρασε όλη του τη ζωή.

Φρόντιζε για την ευπρέπεια του ναού, ανέλαβε καθήκοντα ιεροψάλτου και περιποιόταν παράλυτους που δεν είχαν κανέναν δικό τους. Έφτιαχνε λιβάνι και το μοίραζε σε μονές και ναούς, ενώ τα καλοκαίρια ταξίδευε για ανάπαυση στο Άγιο Όρος. Πήγαινε επίσης στην Κρήτη, στη μονή της μετανοίας του και στην Ιερά Μονή Καλυβιανής όπου συνδέθηκε με τον Τιμόθεο. Το χίλια εννιακόσια εβδομήντα πέντε, σε ηλικία σαράντα τεσσάρων ετών, χειροτονήθηκε πρεσβύτερος και πήρε το νέο όνομα Ευμένιος.

Διακρίθηκε ως άριστος πνευματικός πατέρας και δέχθηκε πλήθος πιστών στο εξομολογητήριο του νοσοκομείου Λοιμωδών για καθοδήγηση και παρηγοριά. Στα τελευταία του χρόνια αντιμετώπισε σοβαρά προβλήματα υγείας με σάκχαρο, ανεπάρκεια νεφρών και απειλή ακρωτηριασμού των ποδιών του. Μπήκε για τελευταία φορά στο νοσοκομείο Ευαγγελισμός και απεδήμησε στις είκοσι τρεις Μαΐου του χίλια εννιακόσια ενενήντα εννέα. Ήταν Κυριακή των Αγίων Θεοφόρων Πατέρων της Πρώτης Οικουμενικής Συνόδου, στις τέσσερις και δέκα ακριβώς το απόγευμα.

Της πατρικής του πρεσβείας ας αξιωθούμε όλοι ενώπιον του Κυρίου που τον δόξασε με πλήθος μεγάλων θαυμάτων.