Ένας μοναχός των Σπηλαίων του Κιέβου παρασύρθηκε από τον διάβολο που του εμφανίστηκε ως άγγελος φωτεινός και φωτεινός αγγελιαφόρος. Ο ίδιος μοναχός, ύστερα από βαθιά μετάνοια, έγινε επίσκοπος Νόβγκοροντ και θαυματουργός της ρωσικής Εκκλησίας τον ενδέκατο αιώνα. Ο Όσιος Νικήτας καταγόταν από τη Ρωσία και ήταν κατά σάρκα αδελφός του Οσίου Νίκωνος, ηγουμένου της φημισμένης Λαύρας του Κιέβου. Από νεαρή ηλικία ασπάστηκε τον μοναχικό βίο στη μονή των Σπηλαίων, όπου άνθιζε τότε η ρωσική ασκητική παράδοση.

Ωστόσο, ο ανυπάκουος χαρακτήρας του τον οδήγησε να εγκαταλείψει την κοινοβιακή ζωή και να αποτραβηχτεί μόνος σε κελί. Ο ηγούμενος Νίκων αρνήθηκε να δώσει την ευλογία του για αυτή την απομάκρυνση του νεαρού αδελφού. Έβλεπε με θλίψη και ανησυχία την ξεροκέφαλη απόφαση του Νικήτα, που στηριζόταν στις δικές του δυνάμεις. Περίμενε με φόβο την παιδαγωγική επίσκεψη του Θεού για την παρακοή του νεαρού μοναχού. Πράγματι, η δοκιμασία δεν άργησε να έρθει στο απομονωμένο κελί όπου ζούσε ο Νικήτας.

Ο πονηρός παραφύλαγε την ευκαιρία να χτυπήσει τον μοναχό που στερήθηκε μόνος του τη σκέπη της υπακοής. Μια μέρα, καθώς ο Νικήτας προσευχόταν με ζήλο μέσα στο κελί του, ο διάβολος μεταμορφώθηκε σε άγγελο Κυρίου και στάθηκε μπροστά του. Του είπε να σταματήσει την προσευχή και να αφιερωθεί μόνο στη μελέτη των Αγίων Γραφών. Ο ίδιος ο ψευδάγγελος θα αναλάμβανε δήθεν να προσεύχεται στη θέση του ασκητή για όλες τις ανάγκες. Ο Όσιος υπέκυψε στον πειρασμό, χωρίς να διακρίνει την πλεκτάνη του εχθρού πίσω από τη λαμπρή εμφάνιση.

Νόμισε πως ο Θεός του χάρισε αυτή τη μεγάλη δωρεά λόγω των ασκητικών αγώνων και της απομόνωσής του. Σταμάτησε λοιπόν την προσευχή και ρίχτηκε αποκλειστικά στη μελέτη των ιερών κειμένων με μεγάλο ζήλο. Όμως η μελέτη του λόγου του Θεού χωρίς προσευχή ποτέ δεν φέρνει πνευματικό καρπό στην ψυχή. Η καρδιά του σιγά σιγά περιέπεσε σε ακηδία, σκοτεινιά και βαθύ πνευματικό λήθαργο. Δεν κατάφερε στο τέλος ούτε καν τη μελέτη της Αγίας Γραφής να ολοκληρώσει σωστά.

Η πλάνη είχε εισχωρήσει βαθιά μέσα στον νου και στην καρδιά του παρασυρμένου μοναχού. Έτσι, η αρχική του φιλοδοξία για ανώτερη ζωή τον είχε ρίξει σε επικίνδυνο γκρεμό απώλειας και πνευματικού θανάτου. Ο Όσιος άρχισε ξαφνικά να προφητεύει μόνο τα μέλλοντα κακά συμβάντα: κλοπές, εγκλήματα και πονηρές ενέργειες των ανθρώπων. Όλα αυτά τα κατεργάζεται ο ίδιος ο διάβολος, ο πατέρας του ψεύδους και της κάθε λογής κακίας στον κόσμο. Η φήμη του Νικήτα απλώθηκε παντού και όλοι θαύμαζαν την ακριβή εκπλήρωση των προφητικών του λόγων.

Οι Πατέρες της μονής όμως διέκριναν την αλήθεια κάτω από αυτά τα φαινομενικά θαυμαστά γεγονότα. Κατάλαβαν ότι ο αδελφός τους είχε πέσει σε πλάνη και τον οδηγούσε ο σατανάς σε δρόμο απώλειας. Ξεκίνησαν τότε θερμή και ομαδική προσευχή για να φωτιστεί ο νους του και να σωθεί από τον όλεθρο. Από βαθιά αγάπη για τον άνθρωπο και τον αδελφό τους παρακαλούσαν μέρα και νύχτα τον Κύριο. Χάρη στην προσευχή των συνασκητών του ο νους του Οσίου τελικά φωτίστηκε από τη θεία χάρη.

Άρχισε πάλι να προσεύχεται και να βιώνει τους αληθινούς καρπούς της μοναχικής πολιτείας, της αρετής και της ασκητικής ζωής. Ο Θεός όχι μόνο δέχτηκε με ευμένεια τη βαθιά και ειλικρινή μετάνοιά του, αλλά τον αξίωσε επιπλέον του χαρίσματος της θαυματουργίας προς δόξα του ονόματός του. Λόγω της οσιακής ζωής και της αληθινής μετάνοιάς του ο Άγιος Νικήτας εξελέγη Επίσκοπος Νόβγκοροντ. Αυτό συνέβη κατά το έτος χίλια ενενήντα έξι μετά τη γέννηση του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού.

Ποίμανε με αξιοσύνη και θεοφιλή ζήλο το πολυάριθμο ποίμνιο της σημαντικής ρωσικής επισκοπής για πολλά χρόνια. Με τον λόγο και το παράδειγμά του στερέωσε τους πιστούς στην αληθινή ορθόδοξη πίστη και ευσέβεια. Κοιμήθηκε ειρηνικά με τον Κύριο κατά το έτος χίλια εκατόν εννέα μετά τη γέννηση του Σωτήρα Χριστού. Το ιερό και χαριτόβρυτο λείψανό του ενταφιάστηκε με τιμές στον ναό των Αγίων Θεοπατόρων Ιωακείμ και Άννης. Η μνήμη του τιμάται στις δεκατέσσερις Μαΐου στο Νόβγκοροντ, εκεί όπου φυλάσσονται μέχρι σήμερα τα τίμια λείψανά του.

Ο Όσιος τιμάται επιπλέον στις τριάντα μία Ιανουαρίου, ημέρα της οσιακής κοιμήσεώς του στον Κύριο. Επίσης τιμάται στις τριάντα Απριλίου, ημέρα της θαυμαστής ανακομιδής των ιερών λειψάνων του από τον τάφο. Η ανακομιδή αυτή πραγματοποιήθηκε κατά το έτος χίλια πεντακόσια πενήντα οκτώ μετά Χριστόν με μεγάλη λαμπρότητα. Ο βίος του παραμένει ζωντανή μαρτυρία για τη δύναμη της μετάνοιας και της αδελφικής προσευχής μέσα στην Εκκλησία.