Ένας θεολόγος Σέρβος του Άθω βρέθηκε ξαφνικά μπροστά στους εμπόλεμους αδελφούς βασιλιάδες της Σερβίας Μιλούτιν και Ντραγκούτιν. Με την σοφία και την ευφράδεια των λόγων του κατάφερε να μετατρέψει την μεγάλη οργή του βασιλιά σε γαλήνια πραότητα. Ο Άγιος Νικόδημος, Αρχιεπίσκοπος ολόκληρης της Σερβίας, υπήρξε ταλαντούχος εκκλησιαστικός συγγραφέας και βαθύς θεολόγος της Ορθόδοξης Πίστεως των πατέρων. Όπως πολλοί από τους Σέρβους ιεράρχες της παραδόσεως, αρχικά έζησε και αγωνίστηκε πνευματικά στο Άγιο Όρος του Άθωνος.

Εκεί έλαβε την μοναχική κουρά και ντύθηκε το αγγελικό σχήμα της μοναχικής πολιτείας με χαρά και αφοσίωση. Στην συνέχεια εκλέχθηκε και Ηγούμενος της σπουδαίας Μονής Χιλανδαρίου, στην οποία διακόνησε από το χίλια τριακόσια δώδεκα μέχρι το χίλια τριακόσια δεκαέξι. Ο ιερομόναχος Γερβάσιος γράφει με σαφήνεια στα κείμενά του ότι ο Άγιος καταγόταν από μία δυτική χώρα της εποχής. Ονόμαζε την πατρίδα του γη Ράσκα, όπως ονομαζόταν εκείνη την εποχή η Σερβία στα παλαιά εκκλησιαστικά κείμενα.

Μετά τον θάνατο του Σέρβου Αρχιεπισκόπου Σάββα του Τρίτου, ο Άγιος Νικόδημος εκλέχθηκε με ομοφωνία ως νέος Αρχιεπίσκοπος. Ανήλθε στον αρχιεπισκοπικό θρόνο πάσης Σερβίας και της γης του Πομόρ στο έτος χίλια τριακόσια δεκαεπτά μετά Χριστόν. Ο σεβάσμιος ιεράρχης μετέφρασε τον Κανόνα του Αγίου Σάββα του Ηγιασμένου από την ελληνική γλώσσα στην σερβική. Στο Συναξάριο της Εκκλησίας περιέλαβε τις ακριβείς ημερομηνίες κοιμήσεως των ευσεβών Σέρβων ηγεμόνων και των μακαρίων Αρχιεπισκόπων.

Στόχος του ήταν να μνημονεύονται οι κεκοιμημένοι ηγέτες με εορταστικές εκκλησιαστικές ακολουθίες, εφόσον είχαν δοξαστεί από την Εκκλησία ως άγιοι. Στην προσεκτική μετάφραση του Ιεροσολυμίτικου Τυπικού της Εκκλησίας, ο Νικόδημος υπενθυμίζει τις σπουδαίες οδηγίες του Αγίου Σάββα της Σερβίας. Ο Σάββας δηλαδή επιθυμούσε οι σερβικές εκκλησίες να κτιστούν με πρότυπο τις ιερές εκκλησίες της Ιερουσαλήμ και της Λαύρας του Σαββά του Ηγιασμένου. Στον επίσημο πρόλογο του έργου αυτού γράφει με βαθιά μοναχική ταπείνωση και πνευματική κατάνυξη της ψυχής του.

«Ο Παντοδύναμος Θεός, ο οποίος γνωρίζει την βαθιά ανθρώπινη αδυναμία μας, χαρίζει πνευματική δύναμη όταν εμείς δείχνουμε πρώτοι το έργο μας». Σε σημείωμα που χρονολογείται στο έτος χίλια τριακόσια δεκαεννέα, ο Άγιος αναφέρει την ανάληψη της μεταφράσεως του Τυπικού. Ολοκλήρωσε δηλαδή την σπουδαία αυτή πνευματική εργασία εκπληρώνοντας ευσεβώς το θέλημα του Αγίου Σάββα της Σερβίας. Ολοκλήρωσε την συγκινητική παραίνεσή του προς τους μελλοντικούς διαδόχους του στην εκκλησιαστική ζωή με ταπεινά και διδακτικά λόγια.

«Ικετεύω εκείνους που θα έλθουν μετά από εμένα, να ολοκληρώσουν όσα έμειναν ανολοκλήρωτα εξαιτίας της συντομίας του βίου μου». Ενώ ήταν ακόμη Ηγούμενος της Μονής Χιλανδαρίου, ο μακάριος Νικόδημος ανέλαβε διπλωματική αποστολή στον αυτοκράτορα της Κωνσταντινουπόλεως. Στάλθηκε με την παράκληση των βασιλιάδων Μιλούτιν και Ντραγκούτιν, καθώς και ολοκλήρου του συνεδρίου της σερβικής χώρας. Μετέβη στην Κωνσταντινούπολη προς τον Πατριάρχη Νίκωνα και τον αυτοκράτορα Ανδρόνικο, για να προωθήσει την συμφιλίωση των εμπολέμων αδελφών.

Ως νέος Αρχιεπίσκοπος της Σερβίας, ο Άγιος ηγήθηκε της επίσημης πρεσβείας της Μονής Χιλανδαρίου στην σερβική βασιλεύουσα. Η πρεσβεία είχε φθάσει στην Σερβία για να ζητήσει επίσημη συγγνώμη από τον βασιλιά Μιλούτιν εξ ονόματος του εκκλησιαστικού σώματος. Η αποστολή αυτή πέτυχε να επιστρέψει ο εξόριστος υιός του Στέφανος των Ντετσάνι από την σκληρή εξορία του. Ο εκκλησιαστικός συγγραφέας Αρχιεπίσκοπος Δανιήλ ο Δεύτερος, ο οποίος συμμετείχε προσωπικώς στην διαδικασία της συμφιλιώσεως, καταγράφει το γεγονός.

Γράφει χαρακτηριστικά ότι ο επίσκοπος Νικόδημος είχε αληθινή πνευματική παρρησία ψυχής και πλησιάζοντας προσωπικά τον οργισμένο σέρβο βασιλιά. Άρχισε αμέσως να μιλάει με γλυκείς και συνετούς λόγους, διά των οποίων κατόρθωσε να μεταβάλει την μεγάλη του οργή σε πραότητα. Στις έξι Ιανουαρίου του έτους χίλια τριακόσια είκοσι ένα, ο Άγιος Νικόδημος έστεψε τον Στέφανο Ούρος Τρίτο των Ντετσάνι. Με τα ιερά του χέρια τοποθέτησε επισήμως την βασιλική κορώνα του βασιλείου επάνω στην κεφαλή του Στεφάνου.

Ο εκκλησιαστικός συγγραφέας Γεώργιος Τσαμπλάκ περιγράφει το ευλογημένο γεγονός αυτό με μεγάλη λεπτομέρεια στα κείμενά του. Ο νέος βασιλιάς υποδέχθηκε τον Αρχιεπίσκοπο Νικόδημο με μεγάλη χαρά και τιμή που άρμοζε σε βασιλιά. Στον περίφημο ιερό ναό, ο Αρχιεπίσκοπος Νικόδημος έλαβε στα τίμια χέρια του την βασιλική κορώνα του βασιλείου της Σερβίας. Την τοποθέτησε με ευλάβεια επάνω στην κεφαλή του Στεφάνου, δείχνοντάς τον στο πλήθος ως νόμιμο και αυτοκρατορικό βασιλιά.

Ο Νικόδημος υπήρξε επίσης κτήτορας μεγάλης ναοδομικής δραστηριότητος μέσα στα ευρύτερα όρια της Σερβικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Έκτισε τον ναό του Αγίου Δημητρίου στο Πατριαρχείο του Πετς και τον ναό του Αγίου Σάββα της Σερβίας στην Λιζίτσα. Ανακαίνισε επίσης την ιστορική Μονή Ζίτσα και φρόντισε ιδιαίτερα για το αρχαίο κελί του Αγίου Σάββα στις Καρυές του Άθωνος. Άφησε επίσημη διαθήκη ότι οι Σέρβοι Αρχιεπίσκοποι όφειλαν να αποστέλλουν στο κελί όσα είχε καθορίσει αρχικώς ο Άγιος Σάββας.

Ειλικρινά αφιερωμένος στις διδασκαλίες του Σωτήρος Χριστού και στον αγαπημένο του λαό, ο μακάριος ιεράρχης ήταν φλογερός υπερασπιστής της Πίστεως. Πολέμησε με σθένος εναντίον των ψευδών διδασκαλιών και των διαφόρων αιρέσεων, ιδιαίτερα δε εναντίον της επικίνδυνης βογομιλικής αιρέσεως. Στην Εκκλησιαστική Ακολουθία προς τιμήν του Αγίου Νικοδήμου, την οποία συνέθεσε ο Επίσκοπος Μάρκος μεταξύ των ετών χίλια τετρακόσια τέσσερα και χίλια τετρακόσια δώδεκα.

Αναφέρεται ότι ο σπουδαίος ιεράρχης διεξήγαγε σφοδρό αγώνα εναντίον των αιρετικών, συμπεριλαμβανομένων και των Λατίνων του ευρωπαϊκού χώρου. Ο εκκλησιαστικός υμνογράφος παρομοιάζει τον σεβάσμιο ιεράρχη με κοφτερό πελέκι, που κόβει τις πονηρές προθέσεις των αιρετικών των ξένων χωρών. Ο βιογράφος του ιεράρχη αναφέρει ότι παρέμεινε Αρχιεπίσκοπος της σερβικής γης μόνον επί οκτώ χρόνια του σύντομου βίου του. Έπειτα ανεχώρησε ειρηνικά προς τον Δεσπότη Κύριο και Σωτήρα Χριστό σε σχετικά μεγάλη και αξιοσέβαστη γεροντική ηλικία αρχιερατεύσεως.

Αυτό συνέβη στις ένδεκα Μαΐου του έτους χίλια τριακόσια εικοσιτέσσερα μετά την σάρκωση του Σωτήρος Χριστού του ζώντος Θεού. Τα ιερά λείψανά του τοποθετήθηκαν με ευλάβεια στον ναό του Αγίου Δημητρίου του Πετς, όπου τιμώνται μέχρι σήμερα. Με τις πρεσβείες του Αγίου Νικοδήμου Αρχιεπισκόπου Σερβίας, αξίωσε και εμάς Κύριε, της επουρανίου σου βασιλείας.