Η φοβερή πανώλη του χίλια οκτακόσια τριάντα δύο θέριζε καθημερινά τους κατοίκους της Μυτιλήνης χωρίς έλεος. Οι άνθρωποι εγκατέλειψαν τα σπίτια τους και σκόρπισαν στους γύρω λόφους για να γλιτώσουν τη μετάδοση της θανατηφόρας αρρώστιας. Ακόμη και οι αρχές της πόλεως άφησαν τα γραφεία τους και κατέφυγαν στα βουνά, αναζητώντας απελπισμένα σωτηρία. Όλα τα μέτρα όμως που έπαιρναν αποδείχθηκαν παντελώς ανίσχυρα μπροστά στη φοβερή αρρώστια που σάρωνε το νησί.

Η οθωμανική κυβέρνηση έστειλε από την Κωνσταντινούπολη ολόκληρα συνεργεία γιατρών και άφθονα φάρμακα για το νησί. Καμία ωστόσο από τις ανθρώπινες προσπάθειες δεν έφερε αποτέλεσμα και οι θάνατοι αυξάνονταν ασταμάτητα κάθε ημέρα. Η απελπισία κατέβαλλε τους πιστούς που έβλεπαν τους δικούς τους να χάνονται χωρίς καμία ελπίδα. Εκεί που οι ανθρώπινες δυνάμεις είχαν αποτύχει, αποκαλύφθηκε η χάρη του Θεού μέσα από τις πρεσβείες του Αγίου Θεοδώρου του Βυζαντίου.

Τη νύχτα της Παρασκευής της πρώτης εβδομάδας των Νηστειών φανερώθηκε ο Άγιος σε όνειρο στον τότε Πρωτοσύγκελλο Καλλίνικο. Του παρήγγειλε να μεταφέρει στον Μητροπολίτη την εντολή να μαζευτούν επειγόντως όλοι οι χριστιανοί στον ιερό ναό. Παράλληλα έπρεπε να βγάλουν από την κρύπτη το ιερό λείψανο και να τελέσουν αγρυπνία ικεσίας. Ο Πρωτοσύγκελλος όμως δεν έδωσε αρχικά σημασία στο όνειρο και άφησε να περάσει μία ολόκληρη εβδομάδα.

Την επόμενη νύχτα της Παρασκευής ο Άγιος εμφανίστηκε ξανά, αυτή τη φορά πιο ζωηρά και πολύ αυστηρότερος προς τον κληρικό. Ο Πρωτοσύγκελλος έτρεξε στον Μητροπολίτη και του ανακοίνωσε με τρόμο την εντολή που είχε δεχθεί. Ο Μητροπολίτης συνάντησε χωρίς καθυστέρηση τον Τούρκο Διοικητή και ζήτησε άδεια για να ειδοποιηθούν οι χριστιανοί του νησιού. Επιθυμούσε να καλέσει τον λαό στον ναό, ώστε να παρακαλέσουν όλοι τον Θεό και τον προστάτη τους.

Οι Τούρκοι γιατροί από την Πρωτεύουσα αντέδρασαν έντονα στο αίτημα από φόβο μήπως μεταδοθεί ακόμη περισσότερο η αρρώστια. Ο Διοικητής όμως έβλεπε ότι ο κόσμος πέθαινε ασταμάτητα, παρά τα αυστηρά μέτρα και την απομάκρυνση των κατοίκων από τα σπίτια. Έκρινε λοιπόν ότι μόνο η πίστη απέμενε ως ελπίδα και έδωσε επιτέλους την άδεια για να γίνει αγρυπνία. Η είδηση διαδόθηκε αστραπιαία στους λόφους και στις εξοχές όπου είχαν σκορπιστεί οι τρομαγμένοι κάτοικοι της Μυτιλήνης.

Όλοι οι χριστιανοί έτρεξαν με πίστη και ελπίδα στον Μητροπολιτικό ναό, παρακαλώντας θερμά για τη σωτηρία τους. Το πλήθος γέμισε το εσωτερικό του ιερού ναού, την αυλή και τους γύρω δρόμους της πόλεως. Έκλαψαν, παρακάλεσαν τον Θεό και ζήτησαν τη μεσιτεία του Αγίου που είχε φανερωθεί στο όνειρο του Πρωτοσυγκέλλου. Η νύχτα προχωρούσε με προσευχές και ο λαός παρέμενε άγρυπνος, ζητώντας έλεος από τη φοβερή πληγή.

Όταν ξημέρωσε, ο Μητροπολίτης και ο Πρωτοσύγκελλος κατέβηκαν με ευλάβεια στην κρύπτη του ιερού ναού. Έβγαλαν με πολλή προσοχή το ιερό λείψανο του Αγίου Θεοδώρου και ετοίμασαν σύντομη λιτανεία γύρω από το κτίσμα. Από εκείνη ακριβώς την ώρα κανένας άνθρωπος της Μυτιλήνης, χριστιανός ή Τούρκος, δεν πέθανε πια από την πανώλη. Η πόλη αναγνώρισε ομόφωνα τον Άγιο Θεόδωρο ως Πολιούχο και ισχυρό προστάτη όλου του νησιού της Λέσβου.

Τούρκοι και Έλληνες ομολογούσαν δημόσια το θαύμα και φανέρωναν με κάθε τρόπο την ευγνωμοσύνη τους προς τον Θεό. Η μαρτυρία τους έδωσε νέα δύναμη στους πιστούς και σφράγισε ανεξίτηλα τη μνήμη της φοβερής εκείνης δοκιμασίας. Από τότε το σεπτό λείψανο δεν επανατοποθετήθηκε στην κρύπτη όπου είχε φυλαχθεί για πολλά χρόνια. Οι πιστοί το έθεσαν φανερά, ώστε να το βλέπουν ακόμη και οι Τούρκοι, στη θέση όπου παραμένει μέχρι σήμερα.

Το απολυτίκιο του Αγίου το χαρακτηρίζει «θησαυρόν τιμαλφή» για ολόκληρη τη Λέσβο και τους κατοίκους της. Ο Πρωτοσύγκελλος Καλλίνικος αργότερα ανέβηκε στον θρόνο της Μητροπόλεως Μυτιλήνης και τελικά αξιώθηκε τον πατριαρχικό θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως. Η μνήμη της σωτηρίας έμεινε ζωντανή στις γενιές που ακολούθησαν, ως μαρτυρία πίστεως απέναντι στον φοβερό κίνδυνο. Το νησί απέκτησε έτσι έναν ουράνιο φύλακα και η εμπιστοσύνη του λαού προς τον Άγιο μεγάλωσε ακόμη περισσότερο.

Ως Πολιούχος ο Άγιος Θεόδωρος προστάτεψε ξανά τη Λέσβο και κατά τον φοβερό πόλεμο του χίλια εννιακόσια σαράντα. Οι Ιταλοί βομβάρδιζαν τότε διαφόρους στόχους, όπως τον ασύρματο της πόλεως που βρισκόταν στη συνοικία της Νεάπολης. Επιθέσεις δέχθηκαν επίσης τα εργοστάσια Σουρλάγκα στον κόλπο της Γέρας και το πλοίο «Αρντένα» μέσα στο λιμάνι. Καμία βόμβα ωστόσο δεν πέτυχε ποτέ τον στόχο της και πολλές βυθίστηκαν στο έδαφος χωρίς καν να εκραγούν.

Η θαυμαστή σκέπη του Αγίου διέσωσε για δεύτερη φορά την πόλη από βέβαιη καταστροφή και αμέτρητα ανθρώπινα θύματα. Οι κάτοικοι του νησιού είδαν με τα μάτια τους τη συνεχή προστασία του Πολιούχου και του χρωστούσαν την ίδια τους τη ζωή. Σε ανάμνηση της πρώτης διασώσεως από την πανώλη καθιερώθηκε νέα γιορτή την Τετάρτη Κυριακή μετά το Πάσχα. Η πρωτοβουλία προήλθε το χίλια εννιακόσια τριάντα έξι από τον Μητροπολίτη Μυτιλήνης Ιάκωβο τον από Δυρραχίου.

Κατά την ημέρα αυτή τελείται η λιτάνευση του σεπτού λειψάνου με μεγάλη λαμπρότητα και βαθιά ευλάβεια. Χιλιάδες πιστών συγκεντρώνονται κάθε χρόνο από κάθε γωνιά του νησιού για να τιμήσουν τον προστάτη τους. Το θαύμα αυτό μένει αναλλοίωτο τεκμήριο της αγάπης του Θεού προς όσους καταφεύγουν στους αγίους του. Με τις θερμές πρεσβείες του Αγίου Θεοδώρου, Κύριε, σκέπε πάντοτε τη Λέσβο και ολόκληρο τον λαό σου.