Στα τέλη του δέκατου έκτου αιώνα, ένας Έλληνας ιεράρχης από την Ευρυτανία βρέθηκε στην καρδιά της Ρωσίας και έστεψε τον πρώτο Πατριάρχη της Μόσχας. Ο ίδιος άνθρωπος είχε ιδρύσει νωρίτερα κρυφό σχολειό στο μοναστήρι της Ολυμπιώτισσας, για να μαθαίνουν τα Ελληνόπουλα γράμματα μέσα στα χρόνια της σκλαβιάς. Πρόκειται για τον Άγιο Αρσένιο, Αρχιεπίσκοπο Ελασσώνος, του οποίου η μνήμη τιμάται κάθε χρόνο στις δεκατρείς Απριλίου. Γεννήθηκε στην ορεινή Ευρυτανία, χίλια πεντακόσια σαράντα οκτώ χρόνια μετά τη Γέννηση του Χριστού, από γονείς ευσεβείς και φιλόθεους, τον Θεόδωρο και τη Χριστοδούλη.

Δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια πού έμαθε τα πρώτα του γράμματα, όμως το συγγραφικό του έργο μαρτυρεί άνθρωπο πολύ καλλιεργημένο. Η γλωσσομάθεια και η μετέπειτα θητεία του ως διδασκάλου φανερώνουν μόρφωση σπάνια για τα δύσκολα εκείνα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας. Σε ηλικία είκοσι έξι ετών, εξελέγη Επίσκοπος Δημονίκου και Ελασσώνος και διαδέχθηκε στον επισκοπικό θρόνο τον Δαμασκηνό τον Δεύτερο. Τον ίδιο εκείνο χρόνο δέχθηκε στην επαρχία του την επίσκεψη του Οικουμενικού Πατριάρχη Ιερεμία του Δεύτερου, του επονομαζόμενου Τρανού.

Ο Πατριάρχης περιόδευε τότε στη Ρούμελη και την Πελοπόννησο, και φιλοξενήθηκε με τιμές στο μοναστήρι της Ολυμπιώτισσας. Λίγα χρόνια αργότερα, γύρω στα χίλια πεντακόσια ογδόντα μετά Χριστόν, άρχισε να λειτουργεί στην Ολυμπιώτισσα κρυφό σχολειό για τα παιδιά της περιοχής. Το γεγονός αυτό μαρτυρεί το ζωηρό ενδιαφέρον του Αγίου Αρσενίου για τη στοιχειώδη μόρφωση των νέων της Επισκοπής του. Σε στενή συνεννόηση και συνεργασία με τον ηγούμενο και τους μοναχούς, οργάνωσε προσεκτικά τη λειτουργία του σχολείου.

Παρακινούσε και ενθάρρυνε τα Ελληνόπουλα της Ελασσώνος, όσα είχαν ζήλο για τα γράμματα, να ανεβαίνουν στο μοναστήρι. Εκεί μάθαιναν ανάγνωση και γραφή πάνω στα ιερά κείμενα της Εκκλησίας, σώζοντας τη γλώσσα και την πίστη. Το έτος χίλια πεντακόσια ογδόντα οκτώ, ο Άγιος Αρσένιος ξεκίνησε μακρύ ταξίδι προς τον βορρά, για μια αποστολή ιστορικής σημασίας. Συνόδευσε μαζί με τον Μητροπολίτη Μονεμβασίας Ιερόθεο τον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Ιερεμία τον Δεύτερο στη μακρινή Μόσχα.

Εκεί, στις είκοσι έξι Ιανουαρίου του επόμενου έτους, αναγόρευσαν και εγκατέστησαν επίσημα τον Μητροπολίτη Ιώβ. Τον ανέδειξαν Πατριάρχη Βλαδιμηρίας, Μόσχας και πάσης Ρωσίας και των βορείων χωρών συνολικά. Την τελετή της ενθρονίσεως περιέγραψε ο ίδιος ο Αρσένιος σε στίχους γραμμένους στη δημοτική γλώσσα του λαού. Το έργο αυτό φέρει τον χαρακτηριστικό τίτλο «Κόποι και διατριβή του ταπεινού Αρχιεπισκόπου Αρσενίου» και αποτελεί πολύτιμη ιστορική μαρτυρία.

Ο Άγιος δεν ξαναγύρισε ποτέ στην επισκοπή της Ελασσώνος, αλλά παρέμεινε οριστικά στη ρωσική γη. Εκεί κοιμήθηκε με ειρήνη το έτος χίλια εξακόσια είκοσι πέντε μετά Χριστόν, μακριά από τη γενέτειρά του. Σχετικά με τη ζωή και τη δράση του στη Ρωσία γνωρίζουμε αρκετά σημαντικά στοιχεία από τις πηγές. Δίδαξε στο Κοινοτικό Ελληνικό σχολείο του Λβωφ της Ρουθηνίας, όπου άκμαζε τότε πολυμελής και δραστήρια ελληνική παροικία. Η παροικία αυτή αποτελείτο κυρίως από εμπόρους, μεταξύ των οποίων ξεχώριζε ο Κρητικός κρασέμπορος Κωνσταντίνος Κορνιακτός.

Αργότερα, ο Άγιος ανέλαβε καθήκοντα διοικητή στην εκκλησιαστική επαρχία της Σουζδαλίας, με σημαντικές ευθύνες. Από εκεί αλληλογραφούσε συχνά με τον Πατριάρχη Αλεξανδρείας, τον Άγιο Μελέτιο τον Πηγά, για ζητήματα της Εκκλησίας. Στο διάστημα της πολύχρονης διαμονής του στη Ρωσία δεν λησμόνησε τη γενέτειρά του Ευρυτανία ούτε τα αγαπημένα μοναστήρια της. Πιθανότατα είχε περάσει εκεί τα νεανικά του χρόνια, και τους χρωστούσε βαθιά πνευματική ευγνωμοσύνη. Αφιέρωσε πολλά βιβλία, ιερές εικόνες και πολύτιμα σκεύη στη μονή Τατάρνης και στα ξακουστά Μετέωρα της Θεσσαλίας.