Δύο μεγάλες μορφές της αρχαίας Εκκλησίας στάθηκαν ακλόνητοι φρουροί της ορθόδοξης πίστης απέναντι σε κάθε αιρετική νοθεία της χριστιανικής διδασκαλίας. Ο όσιος Φιρμιλιανός και ο πρεσβύτερος Μελχίων ξεχώρισαν στους πρώτους χριστιανικούς αιώνες ως ασυμβίβαστοι ομολογητές της αληθινής ευσέβειας. Έζησαν σε εποχή πολύ ταραγμένη, όταν ολόκληρες σχισματικές κινήσεις και αιρετικές διδαχές επιχειρούσαν να αλλοιώσουν τα ορθόδοξα δόγματα της σώζουσας πίστης.

Ο όσιος Φιρμιλιανός ανέλαβε την υψηλή αρχιερατική διακονία ως αρχιεπίσκοπος της Καισαρείας στην ευρύτερη περιοχή της Καππαδοκίας. Από την έδρα του αυτή στάθηκε προστάτης του λογικού του ποιμνίου, διδάσκαλος της αλήθειας και αυστηρός φύλακας της παραδόσεως των αποστόλων. Ο σύγχρονος του Μέγας Βασίλειος, φωτεινός Πατέρας και διδάσκαλος της Εκκλησίας, αναφέρθηκε αργότερα στο πρόσωπο του Φιρμιλιανού με ιδιαίτερη στοργή και βαθύτατη εκτίμηση. Η αναφορά αυτή του Μεγάλου Βασιλείου αποτελεί ισχυρή και ζωντανή μαρτυρία της αγιότητας και της θεολογικής σοβαρότητας του Φιρμιλιανού.

Συνεργάτης του στο ίδιο πνευματικό μέτωπο υπήρξε ο πρεσβύτερος Μελχίων από τη μεγάλη και αποστολική Εκκλησία της Αντιοχείας. Οι δύο τους αγωνίστηκαν πλάι πλάι ενάντια στις αιρετικές παρεκκλίσεις που ταλάνιζαν την Ανατολή κατά τη διάρκεια εκείνης της κρίσιμης εποχής. Έγραψαν, δίδαξαν και νουθέτησαν αδιάκοπα τον λαό του Θεού με υπομονή, πνευματική παρρησία και ποιμαντική θερμότητα. Δεν συμβιβάστηκαν ποτέ με τα ψεύδη των αιρεσιαρχών, που επιχειρούσαν να καλύψουν την παρέκκλιση κάτω από φιλοσοφικά επιχειρήματα και ευσεβή σχήματα.

Σε εκείνη την κρίσιμη ιστορική στιγμή ο όσιος Φιρμιλιανός συγκάλεσε ιερά σύνοδο στην πόλη του Ικονίου με βαρύνουσα ποιμαντική σημασία. Η σύνοδος εκείνη συζήτησε διεξοδικά το λεπτό ζήτημα της επιστροφής των αιρετικών στην κανονική Εκκλησία του Σωτήρα Χριστού. Στο επίκεντρο των αποφάσεων βρέθηκαν οι λεγόμενοι Ναυατιανοί, μια αυστηρή σχισματική ομάδα που είχε χωριστεί ολοσχερώς από το σώμα της Εκκλησίας. Με σαφή απόφαση ο όσιος Φιρμιλιανός και οι συνοδικοί πατέρες όρισαν να βαπτίζονται οι Ναυατιανοί κατά την επιστροφή τους στην ορθή πίστη.

Το ίδιο μέτρο ίσχυσε γενικά για όλους τους αιρετικούς που επιθυμούσαν να προσέλθουν στην αληθινή Εκκλησία του Χριστού. Η απόφαση αυτή δεν ήταν τυπική, αλλά φανέρωνε ξεκάθαρα τη βαθιά πεποίθηση ότι το βάπτισμα έξω από την Εκκλησία δεν είναι σώζον. Ο Άγιος Φιρμιλιανός και ο Μελχίων εργάστηκαν αδιάκοπα για τη φύλαξη του ποιμνίου από τους αιρετικούς διδασκάλους. Ποίμαναν με φιλόστοργη φροντίδα και πατρική αγάπη τις τοπικές Εκκλησίες της Καππαδοκίας και της Αντιοχείας μέχρι το τέλος της επίγειας ζωής τους.

Έζησαν μέσα σε νηστεία, ασκητικό αγώνα, αδιάλειπτη προσευχή και αδιάκοπη μέριμνα για τα παιδιά της κοινής τους πίστεως. Όταν ήρθε η ώρα της αναχωρήσεώς τους, παρέδωσαν με γαλήνη τις αγίες ψυχές τους στα χέρια του παντοκράτορος Κυρίου. Η Εκκλησία τιμά μαζί τη μνήμη τους, αφού οι δύο αγωνίστηκαν παράλληλα και έλαβαν τους ίδιους ουράνιους στεφάνους κοντά στον Χριστό. Πρεσβείαις των οσίων πατέρων Φιρμιλιανού και Μελχίωνος, Κύριε Ιησού Χριστέ, ο Θεός ημών, ελέησον ημάς, αμήν.