Ο πύργος της μονής Ζωγράφου στο Άγιον Όρος καίγεται και ο καπνός υψώνεται απειλητικά πάνω από τις σκεπές του μοναστηριού. Μέσα σε εκείνη τη φωτιά παραδίδουν τα πνεύματά τους είκοσι έξι οσιομάρτυρες, στέκοντας ως ζωντανές θυσίες απέναντι στους εχθρούς της ορθής πίστης. Οι Άγιοι αυτοί ήταν κλεισμένοι μέσα στον πύργο της μονής και από εκεί έλεγχαν με παρρησία τους αιρετικούς της εποχής. Δεν φοβήθηκαν τον αυτοκράτορα Μιχαήλ τον Παλαιολόγο, ο οποίος είχε αποδεχθεί την ένωση της Εκκλησίας με τη Ρώμη.

Δεν λύγισαν ούτε μπροστά στον λατινόφρονα πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Βέκκο, που συμπαραστέκονταν στις πιέσεις και τις απαιτήσεις του παλατιού. Η ελεγκτική φωνή των μοναχών έγινε αφορμή σκληρής και ανηλεούς εκδίκησης από την μεριά του βασιλιά. Με εντολή του ίδιου του αυτοκράτορα, την δεκάτη του μηνός Οκτωβρίου, οι στρατιώτες έβαλαν φωτιά στο μοναστήρι και τους έκαψαν όλους ζωντανούς. Τα ονόματά τους διασώθηκαν ως πολύτιμη παρακαταθήκη πίστης για ολόκληρη την Εκκλησία και για τους ορθόδοξους πιστούς.

Πρώτος αναφέρεται ο Θωμάς ο ηγούμενος, μαζί με τον Βαρσανούφιο, τον Κύριλλο, τον Μιχαία και τον Σίμωνα. Έπονται ο Ιλαρίων, ο Ιάκωβος με τον έτερο Ιάκωβο, ο Ιώβ, ο Κυπριανός, ο Σάββας, ο Μαρτινιανός και ο Κοσμάς. Ακολουθούν ο Σέργιος, ο Μηνάς, ο Ιωάσαφ, ο Ιωαννίκιος, ο Παύλος, ο Αντώνιος, ο Ευθύμιος, ο Δομέτιος και ο Παρθένιος. Τέσσερα ακόμη ονόματα παραμένουν άγνωστα στους ανθρώπους, γνωστά όμως μόνο στον Κύριο που τους εστεφάνωσε ως νικητές. Ταις πρεσβείαις των Αγίων Σου Εικοσιέξ Οσιομαρτύρων Ζωγραφιτών, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.

Δεύτερη διήγηση

Στις απόκρημνες πλαγιές του Αγίου Όρους, σε μια εποχή που η ενότητα της Εκκλησίας απειλούνταν από αυτοκρατορικά διατάγματα, σφραγίστηκε με αίμα η ορθόδοξη ομολογία της πίστεως. Το έτος χίλια διακόσια εβδομήντα τέσσερα συγκλήθηκε στη Λυών της Γαλλίας η ψευδοσύνοδος, στην οποία ο αυτοκράτορας Μιχαήλ ο Όγδοος Παλαιολόγος αποφάσισε να στηρίξει την κλονιζόμενη εξουσία του με ένωση των Εκκλησιών. Η εκκλησιαστική αυτή πολιτική προκάλεσε αμέσως καθολική δυσαρέσκεια ανάμεσα στον ορθόδοξο λαό και τους αληθινούς ποιμένες του.

Το έτος χίλια διακόσια εβδομήντα οκτώ ο αυτοκράτορας εξέδωσε διάταγμα για να επιβάλει την Ένωση στην Κωνσταντινούπολη ακόμη και με τη βία. Το Άγιον Όρος όμως στάθηκε σταθερά αντίθετο, και οι μοναχοί έστειλαν επιστολή προς τον Μιχαήλ ώστε να εκθέσουν τις θεολογικές τους ενστάσεις με παρρησία. Δήλωσαν ότι η αποδοχή του πρωτείου του Πάπα, η μνημόνευσή του στους ναούς, η χρήση αζύμων στην Ευχαριστία και η προσθήκη του «φιλιόκβε» στο Σύμβολο δεν μπορούσαν να γίνουν αποδεκτά.

Με βαθιά αγωνία ικέτευαν τον αυτοκράτορα να αλλάξει γνώμη, λέγοντας με σαφήνεια ότι έβλεπαν τη διολίσθησή του στην αίρεση. Τον παρακαλούσαν να απορρίψει τις ανίερες και καινοφανείς διδασκαλίες της ψευδούς γνώσεως και να μείνει στην πατροπαράδοτη πίστη της αγίας Εκκλησίας του Χριστού. Σύντομα η αντίθεση του Αγίου Όρους θεωρήθηκε από τον αυτοκράτορα ως ανυπακοή που έπρεπε να συντριβεί με κάθε τρόπο. Σταυροφόροι που εγκατέλειψαν την Παλαιστίνη βρήκαν καταφύγιο στην αυτοκρατορία και δήλωσαν έτοιμοι να υπερασπιστούν την παπική εξουσία με φωτιά και ξίφος.

Επιπλέον ο Μιχαήλ μίσθωσε ως μισθοφορικό στρατό Τούρκους και Τατάρους πολεμιστές, ώστε να επιβάλει το αυτοκρατορικό διάταγμα παντού. Επειδή ο αυτοκράτορας δεν ήθελε να εξοργίσει τους Έλληνες μοναχούς του Όρους, αποφάσισε να επιτεθεί πρώτα στους σλάβους ορθόδοξους ασκητές. Με εντολή του οι απεσταλμένοι του Πάπα κατέφθασαν στη βουλγαρική μονή του Ζωγράφου και απαίτησαν την αποδοχή της Ένωσης. Όταν η απαίτηση παρουσιάστηκε στους Ζωγραφίτες πατέρες, εκείνοι αρνήθηκαν κατηγορηματικά να ακούσουν λόγο μετακινήσεως από την πίστη τους.

Κρατήθηκαν σταθερά στα δόγματα των αγίων Πατέρων και έλεγξαν χωρίς φόβο εκείνους που αποδέχονταν τις λατινικές διδασκαλίες. Οι περισσότεροι αδελφοί της μονής αναγκάστηκαν να την εγκαταλείψουν, αλλά είκοσι έξι από τους πλέον σταθερούς παρέμειναν μέσα στον πύργο της μονής. Ηγούμενος της αγίας εκείνης συνοδείας ήταν ο όσιος Θωμάς, ο οποίος εμψύχωνε τους αδελφούς να αντιμετωπίσουν με χαρά το επερχόμενο μαρτύριο. Μαζί του παρέμειναν ο Βαρσανούφιος, ο Κύριλλος, ο Μιχαίας, ο Σίμων και ο Ιλαρίων, ο Ιάκωβος και άλλος Ιάκωβος.

Ακολουθούσαν ο Ιώβ, ο Κυπριανός, ο Σάββας, ο Μαρτινιανός, ο Κοσμάς και ο Σέργιος της μικρής αυτής μοναχικής αδελφότητας. Στη φάλαγγα των ομολογητών συγκαταλέγονταν ακόμη ο Μηνάς, ο Ιωάσαφ, ο Ιωαννίκιος, ο Παύλος, ο Αντώνιος, ο Ευθύμιος, ο Δομέτιος και ο Παρθένιος. Τέσσερις ακόμη πατέρες, των οποίων τα ονόματα έμειναν άγνωστα στον κόσμο, συμπλήρωσαν τη χορεία των είκοσι έξι ομολογητών μαρτύρων. Όταν οι ορκισμένοι εχθροί της Ορθοδοξίας έφτασαν στον πύργο, προσπάθησαν με υποσχέσεις και χρηματικές αμοιβές να μεταπείσουν τους αγωνιστές της πίστεως.

Τους πρότειναν αξιώματα και ευνοϊκή μεταχείριση, αρκεί να αποδέχονταν την παπική αυθεντία ως κεφαλή της οικουμενικής Εκκλησίας. Οι πιστοί όμως υιοί της ορθόδοξης Εκκλησίας στάθηκαν αμετάπειστοι στο φρόνημα τους και απέρριψαν κάθε δέλεαρ με αγία αυστηρότητα. Τότε οι εχθροί της ορθοδόξου πίστεως στοίβαξαν ξύλα γύρω από τον πύργο και τον υπέβαλαν σε φωτιά. Καθώς οι μοναχοί προσεύχονταν θερμά στον Κύριο, ευχαρίστησαν τον Παντοκράτορα που τους έκρινε άξιους να δεχθούν το στεφάνι του μαρτυρίου.

Στη συνέχεια όλοι μαζί παρέδωσαν τις άσπιλες ψυχές τους στον επουράνιο Πατέρα, ψάλλοντας ύμνους ευχαριστήριους για τη χάρη Του. Το μαρτυρικό τους τέλος συντελέστηκε στις δέκα Οκτωβρίου του έτους χίλια διακόσια ογδόντα τέσσερα μέσα στις φλόγες του πύργου. Τα ονόματα όλων κατατέθηκαν στο Συνοδικόν της μονής του Ζωγράφου και στο επίσημο ημερολόγιο της Βουλγαρικής Ορθοδόξου Εκκλησίας. Η ιερά μνήμη τους τιμάται επίσης στις είκοσι δύο Σεπτεμβρίου από όλη την αγιορειτική παράδοση των πατέρων του Όρους. Ταις πρεσβείαις των αγίων είκοσι έξι οσιομαρτύρων Ζωγραφιτών, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.