Στις απαρχές του δέκατου τρίτου αιώνα προς τον δέκατο τέταρτο, ένα ασίγαστο πύρινο μαρτύριο υψώθηκε από το Άγιον Όρος ως διαμαρτυρία για την ακρίβεια της πίστεως. Η ιστορία τους ξεκινά τον Ιούλιο του χίλια διακόσια εβδομήντα τέσσερα, όταν ο βυζαντινός αυτοκράτορας Μιχαήλ ο Όγδοος αποδέχθηκε ένωση με τη ρωμαϊκή Εκκλησία στην Λυών της Γαλλίας. Βρισκόμενος σε πολιτική στενότητα μπροστά στους κινδύνους από τον Κάρολο του Ανζού, τους Οθωμανούς Τούρκους και άλλους εχθρούς, ο αυτοκράτορας θεώρησε τη συμμαχία αυτή πολιτικά συμφέρουσα.

Η ένωση της Λυών απαιτούσε από τους Ορθοδόξους να αναγνωρίσουν την εξουσία του Πάπα, τη χρήση του Φιλιόκβε στο Σύμβολο της Πίστεως και τα άζυμα στη Θεία Λειτουργία. Ο ίδιος ο Πατριάρχης Ιωσήφ καθαιρέθηκε από τον θρόνο επειδή αρνήθηκε να συμφωνήσει με τέτοιους όρους που έπληγαν την Ορθοδοξία. Οι μοναχοί και πολλοί λαϊκοί, τόσο μέσα στην αυτοκρατορία όσο και σε άλλες ορθόδοξες χώρες, αντιστάθηκαν με όλη τους τη δύναμη ενάντια στην ένωση. Στις εννέα Ιανουαρίου του χίλια διακόσια εβδομήντα πέντε τελέστηκε Θεία Λειτουργία στην Κωνσταντινούπολη όπου μνημονεύθηκε ο Πάπας ως «αρχιερέας της Αποστολικής Εκκλησίας και Οικουμενικός».

Η αδελφή του αυτοκράτορα παρατήρησε ότι θα ήταν προτιμότερο να χαθεί η αυτοκρατορία του αδελφού της παρά να αλλοιωθεί η καθαρότητα της Ορθοδόξου πίστεως. Είκοσι έξι μοναχοί της Μονής Ζωγράφου, αθωνικού καυχήματος των Βουλγάρων, βρέθηκαν ανάμεσα σε εκείνους που διώχθηκαν από τον Μιχαήλ τον Όγδοο Παλαιολόγο και τον Πατριάρχη Ιωάννη Βέκκο. Αρνήθηκαν να υπακούσουν στην αυτοκρατορική προσταγή που τους έδινε εντολή να αναγνωρίσουν την ένωση της Λυών. Διατήρησαν με σταθερότητα τις διδασκαλίες των Πατέρων της Εκκλησίας και ήλεγξαν χωρίς φόβο όσους είχαν δεχτεί τα δόγματα της παπικής Δύσεως.

Όταν οι αυτοκρατορικές δυνάμεις έφτασαν στο Άγιον Όρος για να επιβάλουν την πολιτική αυτή με τη βία, οι μοναχοί της Ζωγράφου κλείστηκαν μέσα στο μοναστήρι τους. Από τον πύργο της μονής έλεγξαν με παρρησία τους υποστηρικτές της ένωσης, αποκαλώντας τους παράνομους ανθρώπους και αιρετικούς της αληθούς πίστεως. Οι επιτιθέμενοι, εξοργισμένοι από την αντίσταση, έβαλαν φωτιά στο μοναστήρι και έκαψαν ζωντανούς τους είκοσι έξι μάρτυρες της Ορθοδοξίας. Τα ονόματα των αγίων διασώθηκαν με ευλάβεια από τη μοναστική παράδοση, για να μη ξεχαστούν ποτέ.

Ηγούμενος ήταν ο όσιος Θωμάς και μαζί του μαρτύρησαν οι μοναχοί Βαρσανούφιος, Κύριλλος, Μιχαίας, Σίμων, Ιλαρίων, Ιάκωβος, Ιώβ, Κυπριανός και Σάββας. Ακολουθούσαν ο Ιάκωβος, ο Μαρτινιανός, ο Κοσμάς, ο Σέργιος, ο Μηνάς, ο Ιωάσαφ, ο Ιωαννίκιος, ο Παύλος, ο Αντώνιος, ο Ευθύμιος, ο Δομετιανός και ο Παρθένιος. Μαζί τους μαρτύρησαν και τέσσερις λαϊκοί πιστοί, που προτίμησαν να καούν παρά να προδώσουν την Ορθοδοξία, και η ιερή τους μνήμη τιμάται και στις δέκα Οκτωβρίου. Ταις πρεσβείαις των αγίων εικοσιέξι οσιομαρτύρων της Μονής Ζωγράφου, ομολογητών της Ορθοδόξου πίστεως και υπερασπιστών της αληθείας, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.