Στις ομιχλώδεις βουνοκορφές της αρκαδικής Πελοποννήσου ένα νεαρό κορίτσι κρύβει στο στήθος του την αρχοντική αγάπη του Νυμφίου Χριστού. Η Αγία Θεοδώρα γεννήθηκε στην Αγιοτόκο και Ηρωοτόκο Πελοπόννησο, γι' αυτό και πολλοί την ονομάζουν συχνά Θεοδώρα την Πελοποννήσια στις παραδόσεις του τόπου. Σύμφωνα με την επικρατέστερη παράδοση, η καταγωγή της εντοπίζεται κάπου ανάμεσα στις περιοχές της Αρκαδίας και της Μεσσηνίας. Έζησε κατά τον ένατο αιώνα, ενώ άλλοι τοποθετούν τον βίο της στον δέκατο αιώνα, στα χρόνια της μεσοβυζαντινής αυτοκρατορίας.

Οι γονείς της υπήρξαν άνθρωποι πτωχοί και άσημοι, αλλά μεγάλωσαν τα παιδιά τους μέσα στην βαθιά αγάπη του Θεού. Της μετέδωσαν από πολύ νωρίς την βαθιά πίστη στον Χριστό και τη συνήθεια της καθημερινής προσευχής. Από μικρή ηλικία η Θεοδώρα, σε σχέση με τα άλλα της αδέλφια, έδειχνε ξεχωριστή κλίση προς τα θεία. Αγαπούσε τον Θεό σε τέτοιο βαθμό, ώστε επιθύμησε να αφιερώσει σε αυτόν ολόκληρη τη ζωή της. Αποκτούσε μέρα με τη μέρα αυτό που οι Άγιοι Πατέρες ονομάζουν με μυστική φράση Έρωτα του Χριστού.

Όλη η καθημερινότητά της στρεφόταν γύρω από τη μελέτη των ιερών κειμένων και τις σιωπηλές προσευχές μέσα στη νύκτα. Σιγά σιγά η καρδιά της ωρίμασε εσωτερικά για το μεγάλο και ανεπίστροφο βήμα της οριστικής μοναχικής αφιερώσεως. Όταν μεγάλωσε αποφάσισε να εγκαταβιώσει σε μοναστήρι και να καλλιεργήσει εκεί τον ιερό έρωτα της ψυχής της για τον Χριστό. Το παράδοξο όμως είναι ότι δεν προτίμησε γυναικείο μοναστήρι, αλλά ένα ανδρώο κοινόβιο της περιοχής της.

Παρουσιάστηκε στη μονή της Παναΐτσας, που βρίσκεται στα όρια των νομών Αρκαδίας και Μεσσηνίας, ντυμένη σαν άνδρας. Δήλωσε στους πατέρες ότι ονομάζεται Θεόδωρος και ζήτησε να γίνει δεκτή στην αδελφότητα ως δόκιμος μοναχός. Δεν μπορούμε σήμερα με απόλυτη βεβαιότητα να εξηγήσουμε τους ακριβείς λόγους αυτής της παράδοξης και τολμηρής επιλογής της. Πιθανότατα ήθελε να εξαφανιστεί εντελώς από κάθε γνωστό της και να χαθεί ολοκληρωτικά για τον κόσμο. Στο ανδρώο κοινόβιο όπου εγκαταβίωσε, δεν άργησε να καταστεί υπόδειγμα υπομονής, υπακοής και βαθύτατης ταπεινώσεως ενώπιον όλων.

Οι αρετές αυτές την οδηγούσαν σταδιακά σε μεγάλη πνευματική πρόοδο, η οποία γινόταν φανερή στον ηγούμενο και στους συμμοναστές της. Οι πατέρες της μονής θαύμασαν την προσωπικότητα και τα ξεχωριστά πνευματικά χαρίσματα που διέκριναν τον δόκιμο Θεόδωρο. Του εμπιστεύθηκαν λοιπόν τα εξωτερικά διακονήματα της μονής, καθήκον που συνήθως αναλαμβάνουν μοναχοί με πνευματική εμπειρία και ωριμότητα. Πραγματοποιούσε τα ταξίδια στα γύρω χωριά, φρόντιζε για τις προμήθειες και διατηρούσε τις επαφές με τους εξωτερικούς ανθρώπους.

Έτσι η Θεοδώρα συνέχιζε κρυφή τον αγώνα της μέσα στην ανδρώα αδελφότητα, χωρίς ποτέ να φανερωθεί η αλήθεια. Εκείνη την περίοδο έπληξε την ευρύτερη Πελοπόννησο φοβερός λιμός, και ο κόσμος καθώς και η ίδια η μονή κινδύνευαν να χαθούν από την ασιτία. Όλοι οι πατέρες έστρεψαν τα βλέμματά τους στον Θεόδωρο, ως τον μοναδικό που μπορούσε να βοηθήσει σε αυτή τη δοκιμασία. Πράγματι η Αγία επισκέφθηκε πολλά σπίτια χριστιανών, για να τους στηρίξει ψυχικά και να εξοικονομήσει λίγη τροφή.

Όμως μέσα στις δοκιμασίες αυτές συνέβη κάτι φοβερό και απρόσμενο, που σημάδεψε τα τελευταία βήματα της ζωής της. Μία γυναίκα ξεστόμισε εναντίον του Θεόδωρου μία βαριά συκοφαντία και διέδωσε ότι την άφησε εκείνος έγκυο. Η ψευδής αυτή είδηση διαδόθηκε αστραπιαία στα γύρω χωριά και προκάλεσε μεγάλη αναστάτωση στους κατοίκους της περιοχής. Οι θυμωμένοι γονείς της εγκύου ανέβηκαν με βία στο μοναστήρι και πρόσταξαν τον Θεόδωρο να τους ακολουθήσει αμέσως.

Ο μοναχός αν και αρνήθηκε με σθένος την κατηγορία, δεν αρνήθηκε καθόλου να ακολουθήσει τους κατήγορους. Τον δίκασαν με συνοπτικές διαδικασίες και τον έκριναν ένοχο για το αδίκημα, καταδικάζοντάς τον σε θάνατο διά αποκεφαλισμού. Αν και μπορούσε με την αποκάλυψη του φύλου της να αποδείξει εύκολα την αθωότητά της, προτίμησε να σηκώσει στους ώμους το βάρος της συκοφαντίας. Ως τόπος του μαρτυρίου ορίστηκε το χωριό Βάστα της Αρκαδίας, όπου την οδήγησαν δεμένη και ταπεινωμένη.

Εκείνη βάδιζε σιωπηλή πίσω από τον δήμιο, ως αμνός άφωνος που οδηγείται στη σφαγή χωρίς αντίσταση. Μετά από λίγη ώρα η αγνή ψυχή της Θεοδώρας φτερούγισε προς τους ουρανούς, στην ετοιμασμένη θέση των οσιοπαρθενομαρτύρων της Εκκλησίας μας. Όταν ο δήμιος και οι συνεργάτες του αποκεφάλισαν τη μάρτυρα, διέκριναν στο γυμνωμένο σώμα της ότι ήταν γυναίκα. Μεταμελήθηκαν τότε αμέσως για την πράξη τους και ζήτησαν με δάκρυα συγχώρεση από τον Θεό για το έγκλημά τους.

Το θαυμαστό αυτό γεγονός έγινε σύντομα γνωστό σε ολόκληρη την περιοχή της Αρκαδίας και πέρα από αυτή. Ο ηγούμενος και οι συμμοναστές της θρηνολογώντας έφθασαν στον τόπο του μαρτυρίου, δοξάζοντας τον Θεό για τη φανέρωση της αλήθειας. Ενταφίασαν με ευλάβεια το ιερό σώμα της στην μονή τους ή κατά κάποιους στον ίδιο τόπο του μαρτυρίου. Λέγεται μάλιστα ότι πριν τον αποκεφαλισμό της η Αγία ζήτησε από τον Θεό τρία θαυμαστά αιτήματα. Ζήτησε το σώμα της να γίνει ναός, οι τρίχες της κεφαλής της να γίνουν δένδρα και το αίμα της ποτάμι.

Πράγματι στη στέγη του ιδρυθέντος ναού που βρίσκεται στη Βάστα της Αρκαδίας ανεφύησαν δεκαεπτά μεγάλα δένδρα. Τα δένδρα αυτά παραδόξως στέκονται όρθια επάνω στη στέγη και ομολογούν ότι όπου ο Θεός θέλει νικάται η φυσική τάξη. Λεπτομερή και αξιόπιστη βιογραφία της Αγίας έγραψε ο Μητροπολίτης Γόρτυνος και Μεγαλουπόλεως Θεόφιλος στις μέρες μας. Η ζωή της Θεοδώρας μάλιστα έχει αρκετά κοινά στοιχεία με εκείνη της Αγίας Θεοδώρας της Αλεξανδρινής, που τιμάται την ίδια ακριβώς ημέρα. Ταις πρεσβείαις της οσιομάρτυρος Θεοδώρας της εν Βάστα της Αρκαδίας λαμπρώς αθλησάσης και θαυματουργώς δοξασθείσης, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.