Στις παγωμένες πλαγιές του ορεινού όρους Διαβηνού, μέσα σε ένα φτωχικό σπιτικό φανατικών ειδωλολατρών, γεννιόταν στα χρόνια των βασιλέων Κάρου και Καρίνου ένα παιδί με ψυχή φωτεινή. Οι γονείς του προσκυνούσαν ξύλινους θεούς, όμως ο νεαρός Θεοφάνης άκουγε στα κρυφά κηρύγματα χριστιανών και ελκυόταν ολόψυχα από τη ζωή της αλήθειας και της αγάπης. Μια μέρα, πριν ακόμη βαπτιστεί, καθώς περπατούσε μέσα στον παγωμένο καιρό συνάντησε ένα παιδί υπερβολικά φτωχό που κινδύνευε να πεθάνει από το κρύο της οδού.

Το θέαμα εκείνο σπάραξε την καρδιά του Θεοφάνη και χωρίς να χάσει στιγμή έβγαλε το δικό του πανωφόρι και έντυσε με αυτό τον φτωχό. Όταν επέστρεψε στο σπίτι, οι γονείς του τον είδαν γυμνό και ταράχτηκαν βαθιά από τη θέα. Τον ρώτησαν με αυστηρή φωνή τι έγινε το πανωφόρι του, και εκείνος απάντησε καθαρά πως το έδωσε στον Χριστό. Οι φανατικοί ειδωλολάτρες γονείς δεν άργησαν να καταλάβουν ότι ο γιος τους ελκύστηκε από τον χριστιανισμό και τον ανάγκασαν να εγκαταλείψει αμέσως το σπίτι του.

Τότε ο Θεοφάνης βαπτίστηκε με βαθιά συγκίνηση και άρχισε να επισκέπτεται διάφορες πόλεις της περιοχής, όπου κήρυττε δημόσια τον λόγο της αληθινής πίστης. Έτσι μπήκε από νωρίς στον δρόμο της ομολογίας και της θυσιαστικής αγάπης που πάντοτε ζητούσε η καρδιά του. Κατόπιν ο Θεοφάνης αποσύρθηκε στο όρος Διαβηνό, κοντά σε έναν γέροντα ασκητή που είχε ζήσει εκεί δεκαετίες ολόκληρες με σκληρή νηστεία και αδιάλειπτη προσευχή. Διδάχτηκε πολλά πράγματα από την πείρα και τη σοφία του γέροντα, μυώντας τον εαυτό του στους κανόνες της μοναχικής ζωής και της εσωτερικής ησυχίας.

Όταν ο γέροντας πέθανε, ο Θεοφάνης έμεινε μόνος στο όρος, με αδιάκοπη προσευχή, ακατάπαυστη μελέτη και έντονη προσπάθεια για ανώτερη ηθική και πνευματική τελειοποίηση. Πέρασε δεκαετίες ολόκληρες μέσα σε μια ταπεινή σπηλιά, τρεφόμενος από τη χάρη του Θεού και ασκούμενος με αυστηρή νηστεία και ολονύκτια αγρυπνία. Η ζωή του εκείνη η αυστηρή και ησυχαστική τον ανέδειξε σε δοχείο της θείας χάριτος και σε φωτεινό αστέρα της ερήμου. Έπειτα, ύστερα από πολλά χρόνια ασκητικού αγώνα, κατέβηκε ξανά στον κόσμο και επανέλαβε τα κηρύγματά του ανάμεσα στους εθνικούς.

Αυτή τη φορά ο λόγος του ήταν σοφότερος, βαθύτερα πνευματικός και πιο εποικοδομητικός για όσους τον άκουγαν. Πολλές ψυχές οδηγήθηκαν στον Χριστό από τη ζωντανή του μαρτυρία και από τη χάρη που έλαμπε πάνω στο πρόσωπό του. Έγινε ακούραστος εργάτης του ευαγγελίου και πατέρας πνευματικός για όσους δεχόντουσαν τον σπόρο της πίστης μέσα στις καρδιές τους. Σύντομα όμως οι αρχές της εποχής αντέδρασαν βίαια στο κήρυγμά του και αποφάσισαν να τον σταματήσουν με κάθε μέσο.

Στο διάστημα εκείνο των διωγμών ο όσιος Θεοφάνης συνελήφθη, απειλήθηκε σκληρά και βασανίστηκε με διάφορα οδυνηρά μέσα από όργανα της εξουσίας. Έμεινε όμως αμετακίνητος και ακλόνητος στην ομολογία της πίστης του στον Χριστό, χωρίς να αλλοιωθεί από τις απειλές και τους πειρασμούς των μυστηρίων. Όσα μαρτύρια κι αν υπέφερε, η καρδιά του παρέμεινε σταθερή και η γλώσσα του ομολόγησε δημόσια το όνομα του αληθινού Θεού. Για τον λόγο αυτό η Εκκλησία τον τιμά ως ομολογητή και τον κατατάσσει ανάμεσα στους νικητές των διωγμών.

Μετά τη φυλάκιση και τα βασανιστήρια απελευθερώθηκε και επέστρεψε στο όρος Διαβηνό, στον ίδιο τόπο της προηγούμενης άσκησής του. Εκεί συνέχισε για πολλά ακόμη χρόνια τον σκληρό ασκητικό του αγώνα μέσα στο ίδιο φτωχικό ασκητήριο της σπηλιάς. Στο τέλος της επίγειας πορείας του πέθανε ειρηνικά στο ασκητήριό του σε ηλικία εβδομήντα πέντε ετών. Η μνήμη του παρέμεινε ζωντανή στην Εκκλησία ως φωτεινός φάρος υπομονής, σιωπηλής προσευχής, αδιάσειστης ομολογίας και ασκητικής σταθερότητας. Ταις πρεσβείαις του οσίου πατρός ημών Θεοφάνους του Ομολογητού, του νηστευτού και ασκητού του όρους Διαβηνού, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.