Πάνω στο ηλιόλουστο νοτιοανατολικό άκρο της Κύπρου, μέσα στην επαρχία της Αμμοχώστου, ξεπροβάλλει η μικρή πόλη της Αγίας Νάπας. Το ίδιο της το όνομα κρύβει τη μυστική ρίζα του τόπου, αφού σημαίνει στα ελληνικά απλά άγιο δάσος. Η ολόκληρη περιοχή πήρε την παλαιά ονομασία της από την περίφημη εικόνα της Παναγίας της Νάπης, δηλαδή της Αγίας του Δάσους. Στο κέντρο του γραφικού χωριού στέκεται ακόμη το ομώνυμο μοναστήρι, σιωπηλός μάρτυρας μιας ιστορίας πολλών αιώνων προσευχής.

Ο επισκέπτης βρίσκει εδώ τη σπηλιά, το παλιό πηγάδι και τη μυστική κρυψώνα της παλαιάς χριστιανικής κοινότητας. Πότε ακριβώς ιδρύθηκε εξαρχής το μοναστήρι δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα από τις διασωθείσες σήμερα ιστορικές πηγές. Η σπηλιά, ο κρυψώνας και το παλαιό πηγάδι μαρτυρούν τη διαβίωση χριστιανικής κοινότητας ήδη από τα βυζαντινά χρόνια. Το όνομα Αγία Νάπα έχει δοθεί στον τόπο, σύμφωνα με τα πιο παλιά τεκμήρια, πριν από το χίλια τριακόσια εξήντα έξι.

Το σωζόμενο σήμερα μοναστήρι, όπως το βλέπουμε στη σημερινή του μορφή, είναι κτίσμα του δεκάτου πέμπτου αιώνα. Τότε η Κύπρος βρισκόταν κάτω από την κυριαρχία των Ενετών, που κυβέρνησαν το νησί επί μακρά δεκαετιών περίοδο. Το μοναστήρι σώζει ακόμη αρχιτεκτονικά στοιχεία της εποχής εκείνης, καθώς και ίχνη της παλαιότερης βυζαντινής χριστιανικής παρουσίας. Σύμφωνα με τη ζωντανή τοπική παράδοση, στη σπηλιά, η οποία αργότερα έγινε εκκλησία, βρέθηκε από κάποιον κυνηγό σπάνια θαυματουργή εικόνα.

Ο πιστός σκύλος του κυνηγού πρώτος αντίκρισε την ολόφεγγη εικόνα και άρχισε να γαβγίζει επίμονα, καλώντας τον κύριό του να έρθει. Στο άκουσμα της ανεύρεσης της εικόνας, πλήθος πιστών άρχισε να επισκέπτεται τον ιερό χώρο του σπηλαίου με δάκρυα. Η εικόνα είχε μάλλον τοποθετηθεί στο σπήλαιο κατά την ταραχώδη περίοδο της εικονομαχίας, μεταξύ του εβδόμου και του ογδόου αιώνα. Έτσι διασώθηκε από τους εικονομάχους, και τον δέκατο τέταρτο αιώνα το σπήλαιο χτίστηκε κατά το υπόλοιπο μισό.

Μια άλλη παλιά παράδοση αναφέρει πως στον τόπο αυτό κατέφυγε από πείσμα η κόρη μιας αριστοκρατικής ενετικής οικογένειας. Είχε ζητήσει να παντρευτεί κάποιον μη αριστοκράτη, αλλά η οικογένειά της αρνήθηκε σταθερά να επιτρέψει αυτόν τον γάμο. Γύρω στο χίλια πεντακόσια, λέγεται πως η πλούσια Ενετή έχτισε με δικά της έξοδα την εκκλησία, τα κελιά και έναν αλευρόμυλο. Δημιουργήθηκε σιγά σιγά ένα γυναικείο μοναστήρι μαζί με λατινικό παρεκκλήσι, στο δεξιό κλίτος του ναού αμέσως μετά την είσοδο.

Η τεράστια συκομωρέα του μοναστηριού, δίπλα από τη δεξαμενή, λέγεται πως φυτεύτηκε από τα ίδια τα χέρια της Ενετής γυναίκας. Όταν πλησίασε ο θάνατός της, η ευγενής γυναίκα φρόντισε να χτίσει το πέτρινο θολωτό μνημείο για τη μελλοντική ταφή της. Μέσα σε αυτό, ακριβώς δίπλα από τη δροσιά της κρήνης, ήθελε να ταφεί σε γαλήνη και να αναπαυθεί. Στη βόρεια πλευρά της εσωτερικής αυλής υπάρχει κρήνη με μορφή κεφαλής αγριόχοιρου, αρχαίο σύμβολο της περιοχής εκείνης.

Πάνω από την κρήνη στέκει ένα διώροφο πέτρινο κτίριο, στο οποίο διέμενε αρχικά η αριστοκρατική ενετική κόρη. Στον λόφο δυτικά της κεντρικής εκκλησίας υπάρχει αρχαίο εκκλησάκι ακριβώς εκεί όπου η Παναγία ξάπλωσε κάποτε να ξεκουραστεί. Το χίλια πεντακόσια εβδομήντα ένα η Κύπρος πέρασε υπό την οθωμανική κυριαρχία, και άρχισαν δύσκολες ημέρες για όλα τα μοναστήρια. Το μοναστήρι ευτυχώς δεν καταστράφηκε, σε αντίθεση με άλλες μονές και εκκλησίες που λεηλατήθηκαν βίαια από τους κατακτητές.

Η περιγραφή του περιηγητή Πιέτρο ντελα Βάλε, κατά το χίλια εξακόσια είκοσι πέντε, αντιστοιχεί πλήρως με τη σημερινή κατάσταση. Από τον ίδιο περιηγητή πληροφορούμαστε επίσης ότι τότε η Αγία Νάπα λειτουργούσε ακόμη ως γυναικείο μοναστήρι. Η μονή διέθετε εκείνη την εποχή πολύ μεγάλη κτηματική περιουσία, και ζούσε ήσυχα με τους καρπούς της γης της. Ο ελιόμυλος του μοναστηριού εγκαταστάθηκε εδώ μάλλον κατά τη μακρά περίοδο της σκληρής Τουρκοκρατίας στο νησί της Κύπρου.

Το μοναστήρι μετατράπηκε σε ανδρικό λίγο πριν το χίλια εξακόσια εξήντα οκτώ, αλλάζοντας θεμελιωδώς τη φυσιογνωμία της μοναστικής του ζωής. Για άγνωστο λόγο, από το χίλια επτακόσια πενήντα οκτώ και μετά, η Αγία Νάπα δεν διέθετε πια μόνιμους μοναχούς. Πρώτοι οικιστές του χωριού υπήρξαν κάποιοι Θεσσαλονικείς, που εγκατέλειψαν την πατρίδα τους λόγω μιας τρομερής επιδημίας πανώλους. Δύο δεκαετίες αργότερα, το χίλια οκτακόσια δεκατρία, σύμφωνα με ευδιάκριτη ακόμη επιγραφή, η μονή επισκευάστηκε με ευλάβεια από τους κατοίκους.

Δεν διέθετε όμως οργανωμένη μοναστική κοινότητα, και τα μοναστηριακά κτήματα ενοικιάζονταν σε γεωργούς της γύρω περιοχής. Μετά το χίλια οκτακόσια εβδομήντα οκτώ, όταν η Κύπρος πέρασε στους Βρετανούς, δεν υπήρχαν πια μοναχοί στον τόπο. Η εκκλησία του μοναστηριού χρησιμοποιήθηκε τότε ως ενοριακός ναός του χωριού, εξυπηρετώντας τις ανάγκες των κατοίκων του. Επί αρχιεπισκόπου Μακαρίου του τρίτου το μοναστήρι προτάθηκε ως Οικουμενικό Κέντρο Διασκέψεων, και λειτούργησε έτσι για δεκαετίες ολόκληρες.

Σήμερα οι πιστές καταφθάνουν εδώ καθημερινά για να προσκυνήσουν και να ζωστούν τη θαυματουργό γονοποιό ζώνη της Αγίας Νάπας. Πολλές δύστοκες και άτεκνες γυναίκες ζητούν την πρεσβεία της Παναγίας, και επιστρέφουν στα σπίτια τους με χαρά και τέκνα. Ταις πρεσβείαις της υπεραγίας Θεοτόκου της Νάπης, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.