Μέσα στους σκοτεινούς τοίχους μιας ρωμαϊκής φυλακής της Παφλαγονίας γεννήθηκε ένα παιδί που έμελλε να συγκλονίσει αυτοκράτορες και να ημερώσει άγρια θηρία. Ο Άγιος Μάμας γεννήθηκε στη Γάγγρα της Παφλαγονίας το διακόσιο εξηκοστό έτος, από γονείς ευγενούς πατρικιακής καταγωγής, τον Θεόδοτο και τη Ρουφίνα. Οι γονείς του είχαν συλληφθεί από τους ειδωλολάτρες και είχαν φυλακιστεί στην Καισάρεια της Καππαδοκίας, επειδή ομολογούσαν ανοιχτά τον Χριστό. Ο πατέρας του, γνωρίζοντας τη σωματική του αδυναμία και φοβούμενος μήπως δεν αντέξει τα φρικτά βασανιστήρια, παρακάλεσε τον Κύριο να πάρει την ψυχή του.

Ο Θεός εισάκουσε την προσευχή του και ο Θεόδοτος εκοιμήθη ειρηνικά μέσα στη φυλακή, παραδίδοντας το πνεύμα στα χέρια του Πλάστη. Λίγο αργότερα η Ρουφίνα γέννησε πρόωρα το βρέφος, και αφού το εμπιστεύθηκε στον Θεό ως μόνο προστάτη, παρέδωσε και αυτή την ψυχή της στον Κύριο. Έτσι το νεογέννητο παιδί έμεινε ορφανό, ζωντανό ανάμεσα στα δύο νεκρά σώματα των γονέων του στη φυλακή. Τότε ο Θεός φανέρωσε σε όραμα σε μια ευσεβή και πλούσια χήρα της Καισαρείας, την Αμμία, να φροντίσει για τα σώματα και για το βρέφος.

Η Αμμία ανέθρεψε το παιδί με μητρική στοργή σύμφωνα με το πνεύμα του Ευαγγελίου, και επειδή το παιδί αποκαλούσε διαρκώς «μάμα» τη θετή του μητέρα, του δόθηκε το όνομα Μάμας. Το παιδί μέχρι την ηλικία των πέντε ετών δεν μιλούσε καθόλου, και η πρώτη του λέξη ήταν αυτό το όνομα μητέρας. Η Αμμία τον έστειλε να σπουδάσει τα γράμματα, και ο μικρός Μάμας ξεπέρασε γρήγορα τους συμμαθητές του με την έμφυτη οξύνοιά του. Όταν έφτασε στα δεκαπέντε του χρόνια, μέσω συνετών συνομιλιών και προσωπικού παραδείγματος, οδήγησε πολλούς συνομηλίκους του στην πίστη του Χριστού.

Ο νέος ηγεμόνας της Καππαδοκίας Δημόκριτος πληροφορήθηκε τα πεπραγμένα του και τον συνέλαβε, αλλά λόγω της λαμπρής καταγωγής του δεν τόλμησε να τον υποβάλει σε βασανιστήρια. Έστειλε λοιπόν τον Άγιο στον ίδιο τον αυτοκράτορα Αυρηλιανό, που τότε βρισκόταν στις Αιγές της Κιλικίας. Ο Αυρηλιανός προσπάθησε πρώτα με κολακείες, με δώρα και υποσχέσεις, και έπειτα με απειλές να επαναφέρει τον νέο στην ειδωλολατρική πίστη. Ο Μάμας όμως αποκρίθηκε με θαυμαστή παρρησία, λέγοντας πως ούτε η καρδιά ούτε τα χείλη του δεν θα αρνηθούν ποτέ τον Κύριο Ιησού Χριστό.

Οργισμένος ο τύραννος διέταξε να τον δείρουν ανελέητα και να καταβρέξουν το σώμα του με αναμμένες λαμπάδες. Ο Άγιος έμενε αμετακίνητος και η φωτιά δεν τον άγγιζε, λες και η ίδια η φλόγα ντρεπόταν να αγγίξει τον αθλητή του Χριστού. Τότε διέταξαν να τον λιθοβολήσουν αλύπητα, και τέλος του έδεσαν στον λαιμό βαρύ μολύβι και τον έριξαν στη θάλασσα. Με τη δύναμη του Θεού όμως σώθηκε από άγγελο Κυρίου, που τον οδήγησε σε ένα ψηλό βουνό της ερήμου κοντά στην Καισάρεια.

Εκεί ο νεαρός ασκητής νήστευσε σαράντα ημέρες και σαράντα νύχτες, σαν δεύτερος Μωυσής που λάμβανε νέο νόμο από τον ουρανό. Έλαβε από τον Θεό μια ράβδο, και χτυπώντας με αυτήν τη γη ξεπήδησε από τα έγκατα ένα ιερό Ευαγγέλιο. Έκτισε τότε μια μικρή εκκλησία και προσευχόταν αδιάκοπα, διαβάζοντας το άγιο κείμενο που του είχε δωρίσει ο Κύριος. Με θεϊκή πρόνοια συνάθροιζε γύρω του τα άγρια θηρία της ερήμου σαν πρόβατα στον ποιμένα τους, και του υπάκουαν με σύνεση.

Τρεφόταν με το γάλα των άγριων ζώων, από το οποίο έφτιαχνε τυρί και το μοίραζε άφθονο στους φτωχούς της Καισαρείας. Όταν ο σκληρός ηγεμόνας Αλέξανδρος έστειλε στρατιώτες να τον συλλάβουν, ο ίδιος ο Άγιος τους υποδέχθηκε με αγάπη ως φιλόξενος βοσκός. Παραδόθηκε εκούσιος στα χέρια των βασανιστών, και δοκιμάστηκε σε νέα φρικτά μαρτύρια κάτω από τον Αλέξανδρο. Από τον ουρανό όμως ακούστηκε φωνή που τον ενίσχυε λέγοντας να σταθεί ανδρείος και θαρραλέος μέσα στους αγώνες του.

Ριγμένος στην πυρωμένη κάμινο έμεινε ανέπαφος για τρεις ημέρες, ψάλλοντας μαζί με τους τρεις παίδες της Βαβυλώνας. Πεταμένος στα πεινασμένα θηρία, αρκούδα και λεοπάρδαλη του φιλούσαν τα πόδια, και ένας λέοντας από την έρημο τον αναγνώρισε δημόσια. Τέλος ένας ειδωλολάτρης ιερέας τον χτύπησε στην κοιλιά με τρίαινα και του ξέσχισε τα σπλάχνα, χωρίς όμως να κάμψει το αγωνιστικό του φρόνημα. Ο Μάμας κράτησε τα ίδια του τα έντερα στα χέρια και βάδισε έξω από την πόλη, ακολουθώντας μια μυστική κλήση του ουρανού.

Μια ευσεβής γυναίκα συγκέντρωνε σε δοχείο το πολύτιμο αίμα του Αγίου, που έτρεχε άφθονα σαν νερό από την πληγή του. Αφού περπάτησε περίπου διακόσια σταδιαία βήματα, βρήκε σε ένα βραχώδες σπήλαιο τόπο για να αναπαυθεί ο μάρτυρας. Εκεί άκουσε φωνή από τα ύψη του ουρανού που τον καλούσε στις ουράνιες κατοικίες, και παρέδωσε χαρούμενος το πνεύμα του στον Θεό. Το τίμιο λείψανο τάφηκε από πιστούς στον τόπο της κοιμήσεως, και έγινε πηγή πολυάριθμων θαυμάτων και θεραπειών.

Ο μέγας Βασίλειος στον εγκωμιαστικό του λόγο μιλά για όσους έλαβαν βοήθεια από τον Άγιο σε δυσκολίες, ασθένειες και απρόσμενες συμφορές. Όταν ο Ιουλιανός ο Παραβάτης θέλησε να κτίσει επιδεικτικά μεγαλοπρεπή ναό πάνω από τον τάφο του Αγίου, συνέβη παράδοξο θαύμα. Όσα κτίζονταν την ημέρα γκρεμίζονταν μέσα στη νύχτα, οι κολώνες σωριάζονταν στο έδαφος και οι πέτρες σκορπίζονταν ολούθε. Έτσι ο Άγιος δεν δέχθηκε να ανεγερθεί ναός προς τιμήν του από έναν διώκτη που ετοίμαζε νέο διωγμό κατά της Εκκλησίας.

Ο μικρός μάρτυς του Χριστού, ο νικητής λεόντων και τυράννων, παραμένει αιώνιος μεσίτης των πιστών στα δύσκολα. Ταις πρεσβείαις του αγίου μεγαλομάρτυρος Μάμαντος, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός ημών, ελέησον και σώσον ημάς, αμήν.