Ένα φωτεινό σημάδι Σταυρού μέσα στον ουρανό άλλαξε για πάντα την πορεία της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και της Εκκλησίας του Χριστού. Λίγα χρόνια αργότερα, η μητέρα του Κωνσταντίνου ανακάλυψε στα Ιεροσόλυμα το ίδιο το Τίμιο Ξύλο πάνω στο οποίο σταυρώθηκε ο Κύριος του κόσμου. Ο Κωνσταντίνος ήταν γιος του καίσαρα Κωνστάντιου Χλωρού και της αγίας Ελένης, μιας ταπεινής αλλά βαθιά πιστής γυναίκας από απλή καταγωγή. Γεννήθηκε γύρω το διακόσια εβδομήντα τέσσερα, πιθανότατα στη Ναϊσσό της Σερβίας, σε καιρούς όπου η αυτοκρατορία ήταν χωρισμένη ανάμεσα σε δυτικούς και ανατολικούς ηγεμόνες.

Έζησε τα νεανικά του χρόνια ως ομηρευόμενος ευγενής στην αυλή του Διοκλητιανού στη Νικομήδεια, μέσα στη χλιδή και τις ραδιουργίες των αυλικών. Εκεί είδε από κοντά τη φρίκη των διωγμών και την ηρωική αντοχή των μαρτύρων του Χριστού που πέθαιναν με χαμόγελο. Ο πατέρας του στις δυτικές επαρχίες των Γαλατιών και της Βρετανίας δεν καταδίωκε τους χριστιανούς και τους τιμούσε ως πιστούς υπηκόους. Όταν εκείνος εκοιμήθη το τριακόσια έξι στη Βρετανία, ο στρατός ανακήρυξε αμέσως τον νεαρό Κωνσταντίνο αύγουστο των Γαλατιών και της Βρετανίας.

Η πρώτη του πράξη ήταν να χαρίσει ελευθερία πίστης στους χριστιανούς όλων των περιοχών που είχε υπό την εξουσία του. Στην ανατολή ο Γαλέριος και στη Ρώμη ο σκληρός Μαξέντιος μισούσαν τον νεαρό αυτοκράτορα και σχεδίαζαν την ανατροπή του με κάθε τρόπο και δολοπλοκία. Ο Μαξέντιος είχε καταντήσει τύραννος αιμοδιψής, λεηλατούσε περιουσίες συγκλητικών, άρπαζε γυναίκες και κόρες για τα πάθη του, και αγνοούσε κάθε φωνή δικαιοσύνης από τη Ρώμη. Όταν ο λαός ζήτησε κρυφά τη βοήθεια του Κωνσταντίνου, εκείνος δοκίμασε πρώτα τον δρόμο της ειρηνικής διπλωματίας με γράμμα φιλικό και πατρικές συμβουλές.

Ο Μαξέντιος όμως αγρίεψε ακόμη περισσότερο και άρχισε να ετοιμάζει πόλεμο εναντίον του νεαρού αυγούστου με μαντικές τελετές και μάγους. Έτσι το τριακόσια δώδεκα ο Κωνσταντίνος ξεκίνησε εκστρατεία, αν και ο αντίπαλος είχε στρατό πολυπληθέστερο και θυσίαζε ακόμη και παιδιά για να εξευμενίσει τους δαίμονές του. Μέσα στις ώρες της αγωνίας και της ψυχικής δοκιμασίας, ο νεαρός ηγέτης ύψωσε προσευχή στον Θεό του πατέρα του και ζήτησε ένα σημάδι σωτηρίας. Το απομεσήμερο εκείνης της ημέρας, καθώς ο ήλιος έγερνε προς τη δύση, είδε στον ουρανό φωτεινό Σταυρό με την επιγραφή «εν τούτω νίκα».

Τη νύχτα του εμφανίστηκε ο ίδιος ο Χριστός και του έδωσε την εντολή να φτιάξει πολεμικό λάβαρο όμοιο με το ουράνιο όραμα. Πρόσταξε αμέσως έμπειρους τεχνίτες και ο στρατός χάραξε τον Σταυρό σε ασπίδες και κράνη πριν από την κρίσιμη μάχη. Η μεγάλη σύγκρουση έγινε κοντά στη γέφυρα του Τίβερη και ο Μαξέντιος πνίγηκε στα ορμητικά νερά μαζί με τους επίλεκτους ιππείς του. Ο Κωνσταντίνος εισήλθε ως ελευθερωτής μέσα στη Ρώμη και έστησε στην πιο πολυσύχναστη πλατεία της πόλης το νικηφόρο λάβαρο του Σταυρού.

Πάνω στο άγαλμα του αυτοκράτορα χαράχτηκαν λόγια που ομολογούσαν ξεκάθαρα ότι με τούτο το σωτήριο σημείο απελευθερώθηκε η Ρώμη από τον σκληρό τύραννο. Το τριακόσια δεκατρία υπέγραψε με τον Λικίνιο το περίφημο διάταγμα των Μεδιολάνων, που έδινε πλήρη θρησκευτική ανοχή στους χριστιανούς όλης της δύσης. Ακολούθησε ένα ολόκληρο κύμα νόμων υπέρ της Εκκλησίας, με κατάργηση της σταυρικής εκτέλεσης και τέλος στις αιμοχαρείς αρένες των μονομάχων. Έδωσε φροντίδα σε ορφανά και έκθετα παιδιά, ίδρυσε ιδρύματα για τους φτωχούς, και απελευθέρωσε τους ιερείς από φόρους ώστε να αφοσιωθούν αποκλειστικά στη λατρεία.

Το τριακόσια εικοσιένα όρισε την Κυριακή ως επίσημη ημέρα ανάπαυσης και προσευχής για όλη την έκταση του κράτους. Φρόντισε επίσης για κοιμητήρια, για βασιλικές που μετατράπηκαν σε ναούς, και για επιστροφή των κατασχεμένων εκκλησιαστικών κτημάτων. Πάνω στο κράνος του χάραξε το μονόγραμμα του Χριστού και έδωσε στους στρατιώτες προσευχή που έπρεπε να λένε κάθε Κυριακή. Έτσι ο πρώτος χριστιανός αυτοκράτορας έδειξε με έργα ότι η εξουσία του πλέον υπηρετούσε τον αληθινό Βασιλέα του ουρανού.

Ο Λικίνιος στην αρχή κράτησε τις συμφωνίες και υπέγραψε μάλιστα το διάταγμα ανεξιθρησκείας, αλλά σύντομα έστρεψε την οργή του εναντίον των χριστιανών της ανατολής. Έκλεινε και γκρέμιζε ναούς, απαιτούσε ειδωλολατρικούς όρκους από τους στρατιώτες, και οδήγησε στο μαρτύριο γενναίες ομάδες, όπως τους τεσσαράκοντα μάρτυρες της Σεβάστειας. Παράλληλα κατατυραννούσε ολόκληρους λαούς και θανάτωσε άσπλαχνα τη σύζυγο και την κόρη του Διοκλητιανού, καθώς και τα παιδιά πολλών παλαιών αυτοκρατόρων. Έτσι το τριακόσια εικοσιτρία ξέσπασε ο τελικός πόλεμος, και ο Κωνσταντίνος βγήκε νικητής στην Αδριανούπολη και στη ναυμαχία κοντά στο Βυζάντιο με τον γιο του Κρίσπο.

Από τότε έγινε μονοκράτορας ολόκληρης της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και επέκτεινε αμέσως το διάταγμα ανεξιθρησκείας και στις ανατολικές επαρχίες. Έπειτα από τρακόσια χρόνια αιματηρών διωγμών, οι χριστιανοί μπορούσαν επιτέλους να λατρεύουν ελεύθερα τον Θεό τους χωρίς κρυφά και φόβο. Ωστόσο, ο νικητής αυτοκράτορας δεν αγαπούσε τη Ρώμη που ήταν γεμάτη μνήμες ειδωλολατρίας και αντίδρασης εναντίον της νέας πίστης. Έτσι διάλεξε το αρχαίο μικρό Βυζάντιο στις όχθες του Βοσπόρου και άρχισε να χτίζει εκεί τη νέα χριστιανική πρωτεύουσα.

Λέγεται ότι άγγελος Κυρίου του υπέδειξε με όραμα τα όρια της πόλης, καθώς ο ίδιος βάδιζε με κοντάρι στο χέρι. Στις έντεκα Μαΐου του τριακόσια τριάντα έγιναν τα επίσημα εγκαίνια της Κωνσταντινουπόλεως, αφιερωμένης στην προστασία της Παναγίας Θεοτόκου. Η Εκκλησία όμως ταλαιπωρούνταν τότε από βαθιές εσωτερικές διαιρέσεις και επικίνδυνες αιρέσεις που έσπερναν διχόνοια στο ορθόδοξο πλήρωμα. Στην αφρική οι σχισματικοί δονατιστές δίχαζαν τους πιστούς, και η σύνοδος των Μεδιολάνων το τριακόσια δεκαέξι έβαλε τέλος σε εκείνη την έριδα.

Στην ανατολή όμως υψώθηκε πιο επικίνδυνη η αίρεση του πρεσβυτέρου Αρείου, που αρνούνταν τη θεότητα του Υιού και τον ονόμαζε απλό κτίσμα. Ο Κωνσταντίνος, βλέποντας ότι η ψυχή του λαού κινδύνευε ολόκληρη, συγκάλεσε στη Νίκαια της Βιθυνίας την πρώτη Οικουμενική Σύνοδο το τριακόσια εικοσιπέντε. Συγκεντρώθηκαν τριακόσιοι δεκαοκτώ θεοφόροι πατέρες από όλη την οικουμένη, ανάμεσά τους πολλοί ομολογητές με καμένα χέρια και τυφλωμένα μάτια από τους διωγμούς. Ξεχώριζαν ο Νικόλαος Μύρων, ο Σπυρίδων Τριμυθούντος ο θαυματουργός, και ο Αλέξανδρος Αλεξανδρείας με τον λαμπρό διάκονο Αθανάσιο.

Ο ίδιος ο αυτοκράτορας παρευρέθηκε ταπεινός, χωρίς ένοπλη φρουρά, συγκινημένος μπροστά στους αγίους πατέρες της Εκκλησίας. Παρακάλεσε τους πατέρες να φέρουν ειρήνη και ομόνοια, λέγοντας ότι ο εμφύλιος των αδελφών τον λυπεί περισσότερο από κάθε εξωτερικό πόλεμο. Η αίρεση καταδικάστηκε ομόφωνα και συντάχθηκε το Σύμβολο της Πίστεως, με τον όρο «ομοούσιον τω Πατρί» που ο ίδιος ο βασιλιάς πρότεινε. Στις είκοσι πέντε Αυγούστου, οι πατέρες αποχαιρέτησαν τον Κωνσταντίνο που ολοκλήρωνε είκοσι χρόνια ένδοξης βασιλείας.

Η μητέρα του Ελένη ταξίδεψε στους Αγίους Τόπους με γεροντική αλλά νεανική θέρμη, για να βρει το χαμένο Τίμιο Ξύλο του Κυρίου. Στην Παλαιστίνη οι ειδωλολάτρες είχαν σκεπάσει με χώματα και ναούς δαιμόνων τα ιερά μέρη της επίγειας ζωής του Σωτήρα. Με τη βοήθεια του πατριάρχη Μακαρίου των Ιεροσολύμων και ενός ηλικιωμένου Εβραίου με το όνομα Ιούδας, αποκαλύφθηκε ο τόπος του Γολγοθά. Πάνω από τον Πανάγιο Τάφο είχαν χτίσει ιερό της Αφροδίτης, αλλά οι εργάτες της βασίλισσας το γκρέμισαν και απομάκρυναν τα υλικά.

Βρέθηκαν τρεις σταυροί και ένας νεκρός αναστήθηκε όταν τον άγγιξε ο πραγματικός Σταυρός του Κυρίου, το τριακόσια εικοσιέξι. Ο πατριάρχης Μακάριος ύψωσε για πρώτη φορά το Τίμιο Ξύλο μπροστά στον λαό που φώναζε δυνατά «Κύριε ελέησον». Η Ελένη έχτισε λαμπρούς ναούς στον Πανάγιο Τάφο, στη Βηθλεέμ, στο όρος των Ελαιών, στη Γεθσημανή και στη δρυ Μαμβρή. Ντύθηκε ταπεινά, υπηρετούσε τις παρθένες στο τραπέζι σαν δούλη, και μοίρασε άφθονες ελεημοσύνες στους φτωχούς της Παλαιστίνης.

Πήρε μαζί της τεμάχιο του Σταυρού ως δώρο για τον γιο της και εκοιμήθη ειρηνικά το τριακόσια εικοσιεπτά. Λίγα χρόνια αργότερα, ο Κωνσταντίνος αρρώστησε, βαπτίστηκε στη Νικομήδεια και εκοιμήθη φορώντας λευκή στολή την Πεντηκοστή του τριακόσια τριαντάεπτά. Με τις πρεσβείες των ισαποστόλων Κωνσταντίνου και Ελένης, στερέωσε την Εκκλησία σου στην ομολογία του Σταυρού.