Τρικυμία στη θάλασσα οδήγησε θαυματουργικά τον μέλλοντα ιεράρχη Επιφάνιο στη νήσο της Κύπρου, ενώ έπλεε προς την Παλαιστίνη. Έτσι αναδείχθηκε ο Άγιος Επιφάνιος επίσκοπος Κωνσταντίας και αρχιεπίσκοπος Κύπρου το έτος τριακόσια εξήντα επτά μετά Χριστόν. Ο Άγιος Επιφάνιος γεννήθηκε από πάμπτωχη οικογένεια Ιουδαίων αγροτών, στο χωριό Βησανδούκη, κοντά στην Ελευθερούπολη της Παλαιστίνης. Η ιστορική γέννηση συνέβη το έτος τριακόσια δέκα μετά Χριστόν σε ταπεινό αγροτικό περιβάλλον της εποχής εκείνης.

Σύμφωνα με κυπριακή λαϊκή παράδοση, ο Άγιος Επιφάνιος γεννήθηκε στον Καλοπαναγιώτη της Κύπρου, ένα χωριό της Μαραθάσας, και μεγάλωσε στη Βησανδούκη. Οι γονείς του είχαν επίσης και ένα δεύτερο παιδί, την μικρή Καλλιτρόπη, την αδελφή του Επιφανίου από τον ίδιο πατέρα. Σε ηλικία δέκα ετών έχασε ξαφνικά τους δύο γονείς του και έμεινε ορφανός μαζί με την αδελφή του. Μετά τον θάνατό τους ο Επιφάνιος προσελκύστηκε στον Χριστιανισμό από δύο περίφημους για τις γνώσεις και τον ασκητισμό μοναχούς.

Ο Λουκιανός και ο Ιλαρίων ήταν αυτοί οι ευσεβείς διδάσκαλοι, οι οποίοι κατήχησαν με υπομονή και αγάπη το ορφανό αγόρι. Επτά μέρες ύστερα από το βάπτισμά του, ο Επιφάνιος τακτοποίησε την αδελφή του σε γυναικείο μοναστήρι. Έπειτα έφυγε ο ίδιος για την έρημο της Παλαιστίνης, αναζητώντας την ησυχαστική ζωή και την πνευματική τελείωση. Εκεί έζησε κοντά στους επιφανέστερους ασκητές της εποχής, ασκούμενος στην εγκράτεια και τη μελέτη των θείων Γραφών. Στην έρημο ο νεαρός Επιφάνιος έγινε γρήγορα υπόδειγμα ασκήσεως για τους συνασκητές του και τους πνευματικούς πατέρες της περιοχής.

Με αυστηρή νηστεία, ολονύκτια αγρυπνία και αδιάλειπτη προσευχή προετοιμαζόταν για το επερχόμενο μεγάλο έργο της Ορθοδόξου Εκκλησίας του Χριστού. Διέπρεψε στη μελέτη των ιερών Γραφών και έγινε άριστος γνώστης των πατερικών συγγραμμάτων της εποχής εκείνης. Η φήμη του και οι αρετές του δεν άργησαν να διαδοθούν σε ολόκληρη την Παλαιστίνη και πέρα από τα όρια της. Όταν επέπλεε με πλοίο προς την Παλαιστίνη, ξέσπασε σφοδρή τρικυμία η οποία τον ανάγκασε να καταφύγει σε λιμάνι.

Έτσι το πλοίο του έφθασε θαυματουργικά στη νήσο της Κύπρου, στην οποία υπήρχε χηρεύων επισκοπικός θρόνος. Με κοινή ομόθυμη απόφαση των πιστών και των ορθοδόξων επισκόπων, εξελέγη επίσκοπος Κωνσταντίας και αρχιεπίσκοπος της νήσου Κύπρου. Η εκλογή του πραγματοποιήθηκε το έτος τριακόσια εξήντα επτά μετά Χριστόν, με μεγάλη πανηγυρική σύναξη και επευφημίες. Η πόλη της Κωνσταντίας ονομαζόταν αρχικά Σαλαμίνα από τον ήρωα του Τρωικού πολέμου Τεύκρο, υιό του Τελαμώνος της Σαλαμίνας.

Ο Τεύκρος είχε ιδρύσει την παλαιά πόλη προς τιμήν της πατρίδας του Σαλαμίνας και τη ναυμαχία του πατέρα του. Η πόλη καταστράφηκε τον τέταρτο αιώνα μετά Χριστόν από φοβερό σεισμό και ξανακτίστηκε με την αυτοκρατορική φροντίδα. Ξανακτίστηκε ολόκληρη από τον υιό του Μεγάλου Κωνσταντίνου, τον Κωνστάντιο, και τότε ονομάστηκε Κωνσταντία προς τιμήν του. Η πόλη της Κωνσταντίας έγινε επίσημη έδρα του Αρχιεπισκόπου της Κύπρου, όταν η νήσος είχε δεκατέσσερις επισκόπους ορθοδόξους.

Παρέμεινε αρχιεπισκοπική έδρα μέχρι το χίλια εκατόν ενενήντα ένα μετά Χριστόν, οπότε η Κύπρος κατακτήθηκε από τους Φράγκους. Σήμερα έδρα του Αρχιεπισκόπου είναι η Λευκωσία, ενώ τα ερείπια της παλαιάς Κωνσταντίας διασώζονται μέχρι τις ημέρες μας. Από τη θέση αυτή ο Άγιος Επιφάνιος άρχισε αμέσως τον ευαγγελισμό του ποιμνίου του και την κατήχηση των πιστών. Αγωνίστηκε με θερμότατο ζήλο για τη διατήρηση και ενίσχυση των ορθοδόξων δογμάτων της Εκκλησίας του Χριστού.

Καταπολέμησε με σθένος όλες τις αιρετικές δοξασίες και πλάνες της εποχής του στη Μεσόγειο και την Ανατολή. Ιδιαίτερα στράφηκε εναντίον των πλανών του Ωριγένους, οι οποίες είχαν διαδοθεί ευρέως μέσα σε μοναστικούς κύκλους της Παλαιστίνης. Έκανε συνεχή χρήση των λόγων της Αγίας Γραφής και έγραψε πλήθος αντιαιρετικών συγγραμμάτων προς υπεράσπιση της ορθής πίστεως. Πάλεψε με αυτά τα κείμενα για να κρατήσει τους πιστούς στην ανόθευτη χριστιανική πίστη της Εκκλησίας.

Το έτος τριακόσια ογδόντα ένα μετά Χριστόν, μαζί με τέσσερις άλλους Κυπρίους επισκόπους, ο Επιφάνιος συμμετείχε. Έλαβε μέρος στη Δευτέρα Οικουμενική Σύνοδο της Κωνσταντινουπόλεως, υπερασπιζόμενος μαζί με τους Καππαδόκες πατέρες την αληθινή ορθοδοξία. Η Σύνοδος αυτή στερέωσε το Σύμβολο της Πίστεως και καταδίκασε τους πνευματομάχους και άλλους αιρετικούς της εποχής εκείνης. Ο Άγιος Επιφάνιος ασχολήθηκε με ζήλο με την αρχιερατική του διακονία στην Κύπρο και τις ποιμαντικές υποχρεώσεις του.

Στερέωσε τους πιστούς της επαρχίας του στην ορθόδοξη πίστη και κατευόδωσε πλήθος ασκητών στον μοναχικό βίο. Δίδασκε με τον λόγο και το παράδειγμά του τους ιερείς, τους διακόνους και όλο το ποίμνιο της Εκκλησίας του. Ο Επιφάνιος Κωνσταντίας έκτισε επίσης τη μεγάλη βασιλική στην έδρα του, τα ερείπια της οποίας διασώζονται. Δεν ολοκλήρωσε όμως ο ίδιος την οικοδομή της μεγάλης βασιλικής μέχρι την επερχόμενη οσιακή του κοίμηση στο πλοίο. Πραγματοποίησε επίσης μετάβαση στην Κωνσταντινούπολη για εκκλησιαστικές υποθέσεις, οι οποίες απαιτούσαν τη συμβολή του ως αρχιεπισκόπου.

Κατά την επιστροφή του από την Κωνσταντινούπολη προς την Κωνσταντία, ο Άγιος εκοιμήθη εν πλω, μέσα στο ίδιο πλοίο. Η μακαρία κοίμησή του συνέβη στις δώδεκα Μαΐου του έτους τετρακόσια τρία μετά Χριστόν με ειρήνη. Είχε υπηρετήσει την αρχιεπισκοπή της νήσου Κύπρου επί τριάντα έξι ολόκληρα χρόνια με αφοσίωση και βαθιά αγιότητα. Το τίμιο λείψανό του μετακόμισε αργότερα στην Κωνσταντινούπολη ο αυτοκράτορας Λέων ο έκτος, ο επονομαζόμενος Σοφός. Η Σύναξή του ετελείτο στον αγιότατο οίκο του, ο οποίος βρισκόταν στον ναό του Αγίου Φιλήμονος.

Πιστοί συνέρρεαν στον ναό αυτόν τακτικά για να ζητήσουν τις πρεσβείες του Αγίου ιεράρχη της νήσου Κύπρου. Ο μεγάλος αυτός αρχιεπίσκοπος υπήρξε σπουδαίος διδάσκαλος και πατέρας της Εκκλησίας, καθώς και αξιόλογος εκκλησιαστικός συγγραφέας. Τα κορυφαία θεολογικά συγγράμματά του αποτελούν επίσης πολύτιμα πετράδια στο μέγα ψηφιδωτό της Πατερικής Γραμματείας της Εκκλησίας. Το πρώτο σπουδαίο έργο του είναι το «Πανάριον», το οποίο περιέχει επιχειρήματα για την ανασκευή όλων των αιρέσεων.

Η ανασκευή αφορά τις πολλές αιρέσεις που υπήρχαν τότε στους κόλπους της Εκκλησίας και τις παρακείμενες κοινότητες. Δεύτερο σημαντικό έργο είναι ο «Αγκυρωτός», ο οποίος σε εκατόν είκοσι παραγράφους περιλαμβάνει αναλυτική επιτομή της ορθοδόξου θεολογίας. Η επιτομή αυτή αποτυπώνει τη σύγχρονη προς τον Άγιο Επιφάνιο ορθόδοξη χριστιανική θεολογία της Εκκλησίας του Χριστού. Έγραψε επίσης το έργο «Περί μέτρων και σταθμών», το οποίο αφορά αρχαία βιβλικά μεγέθη και μετρήσεις.

Στο έργο «Περί των δώδεκα λίθων των όντων εν τοις στολισμοίς του Ααρών» αναλύει τους δώδεκα πολυτίμους λίθους. Η ανάλυση αναφέρεται στους λίθους του ιερατικού επωμίδος του Ααρών, σύμφωνα με τις αρχαίες περιγραφές του βιβλίου της Εξόδου. Όλα αυτά τα συγγράμματα του Αγίου Επιφανίου διασώθηκαν μέσα από τους αιώνες και αποτελούν πηγή θεολογικής γνώσης. Μελετώνται μέχρι σήμερα από επιστήμονες και θεολόγους ως πολύτιμες πηγές για την Πατερική Γραμματεία της εποχής.

Ο Άγιος Επιφάνιος έγραψε τα συγγράμματά του σε καιρούς που πολλές αιρέσεις επιτίθονταν στην ορθή πίστη της Εκκλησίας. Με την ευρυμάθειά του και τη βαθιά γνώση της Αγίας Γραφής αντιμετώπιζε αποτελεσματικά κάθε νέα αιρετική πρόκληση. Έγινε έτσι έγκυρος υπερασπιστής της Ορθοδοξίας τόσο για τους συγχρόνους του όσο και για τις μεταγενέστερες γενεές πιστών. Αξίζει να αναφέρουμε ενδεικτικά μερικά θαύματα που επιτέλεσε ο Άγιος Επιφάνιος κατά την αρχιερατική του διακονία στην Κύπρο.

Πρώτο μεγάλο θαύμα ήταν η θεραπεία της κόρης του βασιλιά της Περσίας από βαρύ δαιμόνιο που τη βασάνιζε. Με την προσευχή και την επίκληση του ονόματος του Χριστού εκδίωξε ο Άγιος το πονηρό πνεύμα από την κόρη. Δεύτερο εξαιρετικό θαύμα ήταν η ανάσταση του νεκρού παιδιού ενός άρχοντα της Περσίας από τον τάφο του. Σε αυτή την εξαιρετική πράξη φάνηκε η μεγάλη παρρησία του Αγίου ενώπιον του φιλανθρώπου Κυρίου του Χριστού. Άλλο θαύμα ήταν η θανάτωση ενός φοβερού λέοντος, ο οποίος έβγαινε από το γειτονικό δάσος και έτρωγε ανθρώπους.

Με τον λόγο του και την προσευχή του ο Άγιος Επιφάνιος εξεδίωξε επίσης δαιμόνιο από κάποιο Κάλλιστο. Ο Κάλλιστος αυτός ήταν υιός του πρώτου επάρχου της Ρώμης και βασανιζόταν χρόνια από το ακάθαρτο πνεύμα. Με τη χάρη του Θεού ο Άγιος ελευθέρωσε τον νεαρό από την δαιμονική του ταλαιπωρία και τον φέρει στην πίστη. Τέλος ένα συγκλονιστικό θαύμα ήταν η θεραπεία του Μεγάλου Θεοδοσίου, του αυτοκράτορα, από παράλυση των κάτω άκρων. Ο Άγιος επικαλέστηκε τη χάρη του φιλανθρώπου Κυρίου και ο αυτοκράτορας ανέκτησε τη χρήση των ποδιών του πλήρως.

Πολλά άλλα θαύματα και ιάσεις πραγματοποίησε ο μεγάλος αυτός ιεράρχης κατά τη διάρκεια της θαυμαστής αρχιερατείας του. Με τις πρεσβείες του Αγίου Επιφανίου επισκόπου Κωνσταντίας και αρχιεπισκόπου Κύπρου, αξίωσε και εμάς Κύριε, της επουρανίου σου βασιλείας.