Μόλις είκοσι μέρες μετά τον γάμο τους, οι δύο νεόνυμφοι σύρθηκαν μπροστά στον έπαρχο Αρριανό για να αρνηθούν τον Χριστό. Όταν τελικά κρεμάστηκαν σε σταυρούς αντικριστά, έζησαν εννέα ολόκληρες μέρες πάνω στο ξύλο και ενθάρρυναν ο ένας τον άλλον μέχρι το τέλος. Το μαρτύριο αυτό συντελέστηκε στη Θηβαΐδα της Αιγύπτου, στους χρόνους του φοβερού διωγμού του Διοκλητιανού, το διακόσια ογδόντα έξι. Καταγωγή τους ήταν η κωμόπολη Παναπέα, όπου ο νεαρός Τιμόθεος υπηρετούσε ως αναγνώστης και κήρυκας του Ευαγγελίου.

Με θερμό ζήλο εκτελούσε τα ιερατικά καθήκοντα και φύλαγε τα ιερά βιβλία της θείας λατρείας. Πατέρας του ήταν ο πρεσβύτερος Πικόλποσος, που τον δίδαξε από μικρό τις γραφές και την παράδοση. Η αρετή και το ακέραιο παράδειγμά του προκαλούσαν φθόνο και οργή στους ειδωλολάτρες της Θηβαΐδας, που τον μισούσαν θανάσιμα. Εκείνοι τον κατήγγειλαν στον αδίστακτο έπαρχο Αρριανό μέσα στις πρώτες ημέρες της έγγαμης ζωής του.

Ο άρχοντας κάλεσε τον νεαρό αναγνώστη και απαίτησε να παραδώσει αμέσως τα ιερά βιβλία στην πυρά. Ο Τιμόθεος αρνήθηκε με παρρησία και ονόμασε τα βιβλία πνευματικά του όπλα και εφόδια αιώνιας ζωής. Δεν παρέδωσε τίποτε στον δικαστή, μήτε εμπρός σε απειλές μήτε εμπρός σε υποσχέσεις και κολακείες. Έτσι άνοιξε ο δρόμος για τα φρικτά βασανιστήρια που ακολούθησαν στις επόμενες δύσκολες και πικρές ώρες.

Ο οργισμένος έπαρχος διέταξε να φέρουν δύο πυρακτωμένα σιδερένια ραβδιά και να τα βάλουν μέσα στα αυτιά του Τιμοθέου. Από τον αβάσταχτο πόνο έλιωσαν οι κόρες των ματιών του και ο νεαρός μάρτυρας έχασε εντελώς το φως του. Όμως ο αναγνώστης δόξαζε τον Θεό και έλεγε ότι τα εσωτερικά του μάτια φωτίζουν τώρα την ψυχή του μέσα στη δοκιμασία. Στη συνέχεια οι δήμιοι έδεσαν τους αστραγάλους του πάνω σε τροχό βασανιστηρίων, ώστε τα μαχαίρια να κόβουν το σώμα του σε κάθε στροφή.

Επειδή ο Χριστός τον στήριζε θαυμαστά μέσα στα τόσα παθήματα, ο Αρριανός μετέφερε τη μέθοδο και έδεσε μια βαριά πέτρα στον τράχηλο του αγίου. Τον κρέμασε ανάποδα από δέντρο, αφού πρώτα του σφράγισε το στόμα με ξύλινο φίμωτρο για να μη μιλά. Οι ίδιοι οι δήμιοι λυπήθηκαν τον νέο αυτόν και παρακάλεσαν τον έπαρχο να σταματήσει αυτή τη φρικτή μεταχείριση. Του ανέφεραν ακόμη ότι ο Τιμόθεος είχε παντρευτεί μόλις είκοσι μέρες πριν μια πολύ νεαρή και αθώα γυναίκα.

Η πληροφορία αυτή έδωσε στον τύραννο νέα ιδέα και νέο εργαλείο για να κάμψει τον γενναίο αναγνώστη. Έτσι κάλεσε τη Μαύρα μέσα στο πραιτώριο, με σκοπό να σπάσει την αντοχή του συζύγου της μέσω εκείνης. Ο Αρριανός υποδέχτηκε τη νεαρή γυναίκα με ψεύτικη φροντίδα και της ζήτησε να καλλωπιστεί και να μεταπείσει τον σύζυγό της. Της υποσχέθηκε ασήμι και χρυσάφι, αν κατάφερνε να γλιτώσει τον Τιμόθεο από τον θάνατο και την ίδια από τη χηρεία.

Η Μαύρα πήγε αρχικά με αυτή τη διάθεση και προσπάθησε να τον μεταπείσει με γλυκά γυναικεία λόγια. Όμως ο τυφλωμένος μάρτυρας τη φώτισε με τα ισχυρά λόγια του και τη γύρισε ολόκληρη προς τον Χριστό. Όταν η νεαρή σύζυγος αντίκρισε τα παθήματα του Τιμοθέου, ομολόγησε κι εκείνη με παρρησία την πίστη της στον αληθινό Θεό. Επέστρεψε μπροστά στον έπαρχο και τον έλεγξε δημόσια για τα δολώματα του χρυσού και του αργύρου.

Δήλωσε ότι αρραβωνίστηκε τον ουράνιο Νυμφίο Ιησού Χριστό και δεν χρειάζεται κανέναν επίγειο και πρόσκαιρο σύζυγο. Τότε ο Αρριανός διέταξε σε άγρια οργή να της ξεριζώσουν όλες τις τρίχες του κεφαλιού της. Η Μαύρα ευχαρίστησε τον άρχοντα, λέγοντας ότι με αυτή την πράξη της αφαιρέθηκε ο πειρασμός των στολισμών. Στη συνέχεια έδωσε εντολή να της κόψουν τα δάχτυλα και των δύο χεριών της ένα προς ένα.

Και πάλι η νεαρή μάρτυρας τον ευχαρίστησε, γιατί τα δάχτυλα εκείνα φορούσαν παλιότερα τα κοσμήματα της ματαιότητας. Η υπομονή της γέμισε με θαυμασμό ακόμη και τους ίδιους τους σκληρούς θεατές του μαρτυρίου. Ύστερα ο έπαρχος πρόσταξε να βυθίσουν την αγία μέσα σε μεγάλο καζάνι με νερό που κόχλαζε δυνατά πάνω στη φωτιά. Η Μαύρα έμεινε εντελώς ανέπαφη μέσα στο βραστό υγρό, σαν να βρισκόταν μέσα σε δροσερή πηγή του βουνού.

Ο Αρριανός υποπτεύθηκε ότι οι στρατιώτες του είχαν αλλάξει το νερό από κρυφή ευσπλαχνία προς εκείνη. Πλησίασε λοιπόν στο καζάνι και ζήτησε να του ρίξει η μάρτυς λίγο νερό στο χέρι για επαλήθευση. Εκείνη πήρε μια χούφτα και την έχυσε πάνω στο δεξί του χέρι, που αμέσως μαράθηκε από τον καυτό ατμό. Το δέρμα του ηγεμόνα ξεκόλλησε από τη σάρκα και ο άρχοντας έβγαλε φωνή θαυμασμού για τον αληθινό Θεό της Μαύρας.

Η αναγνώριση όμως κράτησε ελάχιστα, καθώς ο διάβολος ξανακυρίευσε τη σκέψη του και τον στράφηκε ξανά εναντίον της αγίας. Πρόσταξε τότε να φέρουν λαμπάδα γεμάτη θειάφι και πίσσα και να καίνε με αυτήν τα μέλη της. Ο λαός γύρω άρχισε να φωνάζει δυνατά και να ζητά τέρμα στα νέα βασανιστήρια της νεαρής γυναίκας. Η Μαύρα στράφηκε προς τους θεατές και τους είπε ότι έχει για υπερασπιστή της τον ίδιο τον αληθινό Θεό.

Δεν χρειαζόταν τη βοήθεια κανενός ανθρώπου ούτε ζητούσε λύτρωση από τα χέρια του συγκινημένου πλήθους. Νικημένος από την υπομονή της μάρτυρος, ο Αρριανός διέταξε τέλος να σταυρώσουν τους δύο συζύγους αντικριστά. Καθώς οδηγούνταν στο μαρτύριο, η ίδια η μητέρα της Μαύρας έκλαψε σπαρακτικά για τα νιάτα της κόρης της. Η αγία της απάντησε ότι ο χρυσός θα χαθεί και τα ρούχα θα φαγωθούν από τον σκόρο του χρόνου.

Μόνο το στεφάνι από τον Χριστό μένει αμάραντο και λαμπρό στους αιώνες της βασιλείας του. Πάνω στους σταυρούς οι δύο μάρτυρες ενθάρρυναν ο ένας τον άλλον μέρα και νύχτα, χωρίς να παραδοθούν στον ύπνο. Ο διάβολος εμφανίστηκε τότε στη Μαύρα με ποτήρι γάλακτος και μελιού, τάζοντάς της ανακούφιση από τη δίψα. Η αγία τον απέπεμψε με ισχυρή προσευχή και αναγνώρισε αμέσως την πανουργία του πειραστή πάνω στον σταυρό.

Έπειτα ένας άγγελος Θεού της έδειξε ψηλά στον ουρανό δύο λαμπερούς θρόνους με λευκές στολές και έτοιμα στεφάνια. Της εξήγησε ότι ο σύζυγός της θα λάβει μεγαλύτερη δόξα, αφού υπήρξε εκείνος η αιτία της σωτηρίας της. Μετά από εννέα ημέρες πάνω στο ξύλο, οι δύο νεόνυμφοι παρέδωσαν την αγία ψυχή τους στον Κύριο. Από το χίλια τριακόσια τριάντα ένα η αγία Μαύρα τιμάται ως πολιούχος του νησιού της Λευκάδας.

Διά πρεσβειών των αγίων νεονύμφων μαρτύρων Τιμοθέου και Μαύρας, Χριστέ ο Θεός, ελέησε και σώσε εμάς.