Στο συνοδικό της Μονής του Τιμίου Σταυρού των Ιεροσολύμων διασώζεται μια λιτή και πολύτιμη εγγραφή για τους δύο Γεωργιανούς πατέρες. Η εγγραφή τούς αποκαλεί «τους αγίους πατέρες ημών Μιχαήλ και Αρσένιο, ιδρυτές του Ολύμπου», και έτσι σφραγίζει τη μνήμη τους μέσα στους αιώνες. Είκοσι χρόνια μετά την ίδρυση της γεωργιανής μονής στον Όλυμπο, ο όσιος Ιλαρίων ο Γεωργιανός έφτασε στο όρος και βρήκε εκεί τρεις Γεωργιανούς μοναχούς. Οι μοναχοί αυτοί ήταν σχεδόν με βεβαιότητα μαθητές του Μιχαήλ και του Αρσενίου, και κρατούσαν ζωντανή την παράδοσή τους.

Οι βίοι των δύο οσίων δεν έχουν δυστυχώς διασωθεί στη μορφή που ξέρουμε από άλλους αγίους της Ανατολής. Ωστόσο τα λιγοστά στοιχεία που διαθέτουμε αρκούν για να σχηματίσουμε μια εικόνα του πνευματικού τους έργου. Οι δύο πατέρες κατάγονταν από τη Γεωργία και έζησαν τον ένατο αιώνα, την εποχή της μεγάλης ακμής του γεωργιανού μοναχισμού. Το όνομά τους ξεχωρίζει στην ιστορία ως οι θεμελιωτές της γεωργιανής μοναστικής παρουσίας στο όρος Όλυμπος της Βιθυνίας.

Οι δύο όσιοι ίδρυσαν εκεί τη γεωργιανή μοναστική παράδοση και τη στερέωσαν με τον προσωπικό τους αγώνα. Από αυτή τη μικρή κοινότητα ξεκίνησε μια πορεία που άφησε σαφή ίχνη στην ιστορία του ορθόδοξου μοναχισμού της Ανατολής. Από τις πηγές που διαθέτουμε γνωρίζουμε ότι ο Αρσένιος ξεκίνησε την πορεία του από τη μονή Χάντζτα της Γεωργίας. Σε κάποια στιγμή της ζωής του εγκατέλειψε τη μονή αυτή και ταξίδεψε στην Παλαιστίνη για περαιτέρω άσκηση. Στους Άγιους Τόπους συνδέθηκε πνευματικά με κάποιον Μακάριο από το Λετέτι, και αγωνίστηκαν μαζί τον αγώνα του μοναχού.

Ύστερα από αυτή τη μαθητεία στην Παλαιστίνη, ο Αρσένιος στράφηκε προς ένα νέο πεδίο πνευματικού αγώνα. Επέλεξε ως τόπο της οριστικής του εγκατάστασης το όρος Όλυμπος της Βιθυνίας στη Μικρά Ασία. Εκεί ίδρυσε μια γεωργιανή μονή και έθεσε τα θεμέλια μιας μοναστικής παράδοσης που έμελλε να ριζώσει βαθιά. Δίπλα του στάθηκε σταθερά ο όσιος Μιχαήλ, ο συνασκητής και συνεργάτης του στο όλο μοναστικό έργο. Οι δύο τους εργάστηκαν με ζήλο για να προσφέρουν στους Γεωργιανούς μοναχούς ένα πνευματικό σπίτι έξω από τα όρια της πατρίδας τους.

Στην ίδια εποχή ζούσε στα Ιεροσόλυμα ο πατριάρχης Σέργιος, η αρχιερατεία του οποίου τοποθετείται μεταξύ των ετών οκτακόσια σαράντα τρία και οκτακόσια πενήντα εννέα. Οι δύο όσιοι υπήρξαν σύγχρονοί του και κινήθηκαν στον ίδιο πνευματικό ορίζοντα που μοιράζονταν τότε η Ιερουσαλήμ, η Γεωργία και η μοναστική Ανατολή. Η μνεία στα Ιεροσόλυμα δεν είναι τυχαία αλλά αποκαλύπτει τους πραγματικούς δεσμούς ανάμεσα στους τόπους που λάμπρυναν με την παρουσία τους.

Το όρος Όλυμπος της Βιθυνίας υψώνεται στη Μικρά Ασία, λίγο νοτιοανατολικά από τη γνωστή πόλη της Προύσας. Από τον πέμπτο έως τον δέκατο τέταρτο αιώνα υπήρξε ένα από τα σπουδαιότερα μοναστικά κέντρα της Ορθόδοξης Ανατολής. Στις πλαγιές του και στις γύρω πεδιάδες της Προύσας ξεπρόβαλαν με τον καιρό δεκάδες μονές και ασκητικές κοινότητες. Οι ερευνητές υπολογίζουν ότι ο αριθμός των μοναστηριών της ευρύτερης περιοχής έφτασε σταδιακά γύρω στα πενήντα.

Η μεγάλη ακμή του Ολύμπου σημειώθηκε κυρίως ανάμεσα στον όγδοο και στον δέκατο αιώνα της εκκλησιαστικής ιστορίας της Ανατολής. Σε εκείνη την περίοδο το όρος κατείχε την πρώτη θέση ανάμεσα στα άγια όρη της αυτοκρατορίας. Ανάμεσα στις πιο γνωστές μονές της περιοχής υπήρξαν η Άτροα, ο Χηνόλακκος, το Μηδίκιον και η Πελεκητή. Σε αυτό το πλούσιο πνευματικό περιβάλλον τοποθετείται και η μικρή γεωργιανή μονή που ίδρυσαν οι δύο όσιοι. Η ίδρυσή της δεν ήταν απλώς μια προσπάθεια στέγασης λίγων Γεωργιανών μοναχών μακριά από την πατρίδα τους.

Αποτέλεσε μια ζωντανή μαρτυρία της γεωργιανής πνευματικότητας μέσα στον ευρύτερο κορμό του βυζαντινού μοναχισμού της εποχής. Στο συνοδικό της Μονής του Τιμίου Σταυρού των Ιεροσολύμων διαβάζουμε γι' αυτούς λόγια απλά και πολύ ακριβή. «Οι άγιοι πατέρες ημών Μιχαήλ και Αρσένιος, ιδρυτές του Ολύμπου», αναφέρει η σύντομη αλλά σημαδιακή εγγραφή. Είκοσι χρόνια ύστερα από την ίδρυση της γεωργιανής μονής, ένας ακόμη μεγάλος Γεωργιανός όσιος έφτασε στον Όλυμπο.

Ήταν ο όσιος Ιλαρίων ο Γεωργιανός, μια σπουδαία πνευματική μορφή του ένατου αιώνα της Γεωργίας και της Ανατολής. Όταν πάτησε στο όρος, βρήκε εκεί τρεις Γεωργιανούς μοναχούς οι οποίοι ζούσαν την ησυχία και την προσευχή. Αυτοί οι τρεις ήταν σχεδόν με βεβαιότητα μαθητές του οσίου Μιχαήλ και του οσίου Αρσενίου. Αν και οι ίδιοι οι ιδρυτές δεν βρίσκονταν πια στη ζωή, το έργο τους συνεχιζόταν σε νέα γενιά μοναχών. Η αποστολή τους είχε αποδώσει καρπό, και η γεωργιανή παρουσία στον Όλυμπο δεν ξεθώριασε με τα χρόνια.

Από αυτή τη συνέχεια καταλαβαίνουμε πόσο ζωντανή ήταν η μοναστική παράδοση που ξεκίνησαν οι δύο όσιοι. Στο πρόσωπο εκείνων των τριών μαθητών μιλούσε ακόμη η σιωπηλή φωνή της πρώτης γενιάς των ιδρυτών. Έτσι ο Όλυμπος έγινε σιγά σιγά ένας τόπος όπου η γεωργιανή ψυχή συναντούσε τη βυζαντινή ευσέβεια. Οι τοπικοί Έλληνες μοναχοί συναντούσαν αδελφούς από τη μακρινή Γεωργία στον ίδιο πνευματικό αγώνα της ησυχίας. Η μνήμη του Μιχαήλ και του Αρσενίου παρέμεινε ζωντανή ανάμεσα στους Γεωργιανούς και τους Έλληνες πατέρες.

Έτσι έβαλαν με τη σιωπηλή τους πορεία ένα στιβαρό λιθάρι στο μεγάλο οικοδόμημα του ορθόδοξου μοναχισμού της Ανατολής. Ένας σπουδαίος μελετητής του γεωργιανού Μεσαίωνα, ο Παύλος Ινγκορόκβα, ασχολήθηκε ιδιαιτέρως με τη μορφή του οσίου Αρσενίου. Σύμφωνα με τις έρευνές του, ο Αρσένιος ήταν πιθανότατα μαθητής του μεγάλου αγίου Γρηγορίου της Χάντζτα. Η μαθητεία αυτή εξηγεί πολλά για το πνευματικό υπόβαθρο και τις βαθιές αρετές του Γεωργιανού πατέρα. Ο σοφός Γεωργιανός μελετητής τον περιγράφει με λέξεις γεμάτες σεβασμό και τρυφερότητα προς το πρόσωπό του.

Τον αποκαλεί «έναν ωραίο άρχοντα, έναν καλόψυχο μοναχό γεμάτο από σοφία, γιο ενός μεγάλου ευγενούς της Γεωργίας». Προσθέτει επιπλέον ότι ο όσιος Αρσένιος υπήρξε συγγενής του αγίου Εφραίμ, του επισκόπου της Ατσκούρι. Η μαρτυρία αυτή φωτίζει τη ρίζα του οσίου Αρσενίου και το αριστοκρατικό περιβάλλον της οικογένειάς του. Ωστόσο εκείνος επέλεξε για τον εαυτό του τη φτώχεια, την ταπείνωση και τη μοναχική ησυχία. Η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη των δύο οσίων στις τρεις του Μαΐου κάθε χρόνο.

Στο πρόσωπό τους η Γεωργία και η Βιθυνία ενώνονται μέσα σε μια κοινή πνευματική κληρονομιά της Ορθοδοξίας. Οι όσιοι αυτοί Μιχαήλ και Αρσένιος μάς παραδίδουν με τη ζωή τους την εικόνα της σιωπηλής αγιότητας. Από τα Ιεροσόλυμα μέχρι τη μοναχική Προύσα, η μνήμη τους κράτησε ζωντανή τη γέφυρα ανάμεσα στους λαούς. Έτσι το όνομα των δύο γεωργιανών οσίων διασώθηκε χάρη στις σιωπηλές μνείες των αρχείων της Ιερουσαλήμ.