Νότια του γραφικού χωριού Μέσα Γωνιά της Σαντορίνης, μέσα στο ηφαιστειακό ξερό τοπίο του νησιού, υψώνεται ένας επιβλητικός μεσοβυζαντινός ναός. Είναι ο ναός της Επισκοπής της Θήρας, αφιερωμένος στην Κοίμηση της Θεοτόκου, μάρτυρας πολλών αιώνων ορθόδοξης και λατινικής εκκλησιαστικής ιστορίας. Είναι γνωστός με διάφορες παράλληλες ονομασίες, όπως Επισκοπή της Γωνιάς και Παναγία η Επισκοπή, που χρησιμοποιούν ακόμη οι κάτοικοι. Σύμφωνα με τις ιστορικές πηγές, ο ναός θεωρείται ότι κτίστηκε τον ένδέκατο αιώνα από τον αυτοκράτορα Αλέξιο τον Πρώτο τον Κομνηνό.

Στα παλαιότερα δύσκολα χρόνια ο ναός αποτέλεσε επίσημη έδρα αρχικά της ορθόδοξης και αργότερα της λατινικής επισκοπής στο νησί. Αρχιτεκτονικά ο ναός είναι σταυροειδής εγγεγραμμένος με μεγάλο τρούλο, μια αξιόλογη βυζαντινή παραλλαγή της κλασικής εκκλησιαστικής τυπολογίας του είδους. Στο πέρασμα των δύσκολων αιώνων ο ναός δέχτηκε διάφορες προσθήκες και επεμβάσεις, που πλούτισαν την αρχική του πρωτότυπη αρχιτεκτονική εμφάνιση. Στην ίδια ακριβώς θέση υπήρχε από παλαιότερα μια τρίκλιτη παλαιοχριστιανική βασιλική, σπουδαία αρχιτεκτονικά και ιστορικά για την εποχή της.

Σημαντικά τμήματα και γλυπτά εκείνης της παλιάς βασιλικής ενσωματώθηκαν αργότερα στο μεσοβυζαντινό κτίσμα, χαρίζοντάς του ιστορικό βάθος. Σήμερα ο επισκέπτης βλέπει σπαράγματα της αρχαιότερης τέχνης δεμένα αρμονικά με την επιβλητική βυζαντινή αρχιτεκτονική σύνθεση του ναού. Η συνύπαρξη παλαιοχριστιανικών και μεσοβυζαντινών στοιχείων δίνει στον ναό ιδιαίτερη ιστορική και αρχαιολογική αξία για τη Σαντορίνη. Τα σημαντικότερα στοιχεία της εσωτερικής διακόσμησής του ναού είναι το εξαιρετικό μαρμάρινο τέμπλο και οι παλαιές βυζαντινές τοιχογραφίες των τοίχων.

Η ακριβής χρονολόγηση των τοιχογραφιών διχάζει ακόμη και σήμερα τους ειδικούς βυζαντινολόγους και τους αρχαιολόγους ερευνητές. Συγκεκριμένα τοποθετείται μεταξύ των τελών του ένδέκατου και των τελών του δωδέκατου αιώνα, σε μια εποχή λαμπρής βυζαντινής τέχνης. Η πιο σημαντική και θαυματουργή εικόνα του ναού είναι η Παναγία η Γλυκοφιλούσα, λιτανευτική εικόνα ιδιαίτερης πνευματικής αξίας. Σε αυτή απεικονίζεται η Παναγία με τον Χριστό στον γνωστό εικονογραφικό τύπο της Γλυκοφιλούσας, με τρυφερό σπλαχνικό ασπασμό.

Γύρω από την κεντρική παράσταση, στο διακοσμημένο πλαίσιο της εικόνας, εικονίζονται οι μορφές έξι σπουδαίων ορθοδόξων ιεραρχών. Η ιερή αυτή εικόνα συμμετείχε άλλοτε στις μεγάλες λιτανείες, που γίνονταν περιμετρικά στα ιστορικά τείχη της Κωνσταντινούπολης. Δόθηκε αργότερα στον Ναό της Επισκοπής της Σαντορίνης τον ένδέκατο αιώνα, χαρίζοντας στο νησί ανεκτίμητο πολύτιμο πνευματικό θησαυρό. Στον προαύλιο ευρύχωρο χώρο του ναού έχει ανακαλυφθεί από τους αρχαιολόγους ένα μικρό νεκροταφείο της εποχής της ενετοκρατίας.

Αυτό μαρτυρεί τη μακρά συνεχή χρήση του ευλογημένου τόπου και τη βαθιά λατρευτική σύνδεση των πιστών μαζί του. Πλήθος προσκυνητών έρχονται κάθε δεκαπέντε Αυγούστου να τιμήσουν την Παναγία στον μεγαλόπρεπο μεσοβυζαντινό ναό του νησιού. Ταις πρεσβείαις της υπεραγίας Θεοτόκου, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός μας, ελέησον τους πιστούς σου και σώσον ημάς, αμήν.