Παναγιά η Εικοσιφοίνισσα στο Παγγαίο

Στη βόρεια πλευρά του κατάφυτου ιστορικού όρους Παγγαίου, σε υψόμετρο επτακοσίων πενήντα τριών μέτρων, βρίσκεται μια ξακουστή Ιερά Μονή. Είναι η Ιερά Μονή της Παναγίας της Εικοσιφοίνισσας, μάρτυρας πολλών αιώνων ορθόδοξης πίστης και μακεδονικού πολιτισμού. Ο επισκέπτης ανηφορίζει από τον δρόμο Σερρών Καβάλας, και αμέσως μετά την Κορμίστα συναντά τα όρια των δύο νομών. Σε μια θαυμάσια τοποθεσία, ανάμεσα στα δέντρα και τη βουνίσια ησυχία, ξεπροβάλλει το ευλογημένο μοναστήρι των μοναζουσών.

Αποτελεί έναν από τους δύο σπουδαιότερους ιερούς χώρους της Ανατολικής Μακεδονίας, που εξακολουθεί να αποτελεί πόλο έλξης. Πλήθος πιστών έρχονται κάθε χρόνο για να προσκυνήσουν την αχειροποίητη εικόνα της Θεοτόκου και να ηρεμήσουν στο γαλήνιο περιβάλλον. Το όνομα της μονής, σύμφωνα με μία ευλαβική παράδοση, οφείλεται σε ένα μεγάλο θαύμα της θαυματουργής εικόνας της Παναγίας. Η αχειροποίητη εικόνα έλαμπε άλλοτε και σκορπούσε γύρω της φως φοινικούν, δηλαδή κόκκινο όπως η πορφύρα των αρχαίων Φοινίκων.

Από εκείνο το χαρακτηριστικό κόκκινο θαυματουργικό φως προήλθε σταδιακά και η ονομασία Εικοσιφοίνισσα στη γλώσσα των πιστών. Η λέξη προήλθε από τη φράση «Εικών φοινίσσουσα», που με τον καιρό συντομεύτηκε σε «Εικοσιφοίνισσα» στη λαϊκή χρήση. Έτσι το όνομα του μοναστηριού διασώζει μέσα του την ίδια την ακτινοβολία της θαυματουργής Παναγίας του Παγγαίου. Η μονή της Εικοσιφοίνισσας, ιδίως στην περίοδο της σκληρής Τουρκοκρατίας, πρόσφερε πολλά για τη διατήρηση της Ορθοδοξίας και του Ελληνισμού.

Στάθηκε ζωντανό προπύργιο της πίστης στην Ανατολική Μακεδονία και τη Θράκη, υπερασπίζοντας τη γλώσσα και την παράδοση. Δίκαια προκάλεσε αρχικά την οργή των Τούρκων και αργότερα των Βουλγάρων, που την έβλεπαν ως απειλή. Αντιμετώπισε επανειλημμένα τις σκληρές καταστροφικές επιδρομές τους, και ανέδειξε με γενναιότητα πλήθος ορθόδοξων μαρτύρων στους αιώνες. Σύμφωνα με πληροφορίες, ο επίσκοπος Φιλίππων Σώζων έλαβε μέρος στη Δ' Οικουμενική Σύνοδο της Χαλκηδόνας, που έγινε το τετρακόσια πενήντα ένα.

Ο ίδιος ίδρυσε ναό και μοναστικό οικισμό στη θέση Βίγλα, πενήντα μέτρα ανατολικά της σημερινής μονής. Τα σωζόμενα ερείπια τείχους και πύργου εκεί μαρτυρούν την ύπαρξη ενός μεγάλου αρχαίου φρουρίου, που προστάτευε τους ασκητές. Όλα αυτά τα παλιά κτίσματα εγκαταλείφθηκαν αργότερα, όταν έφθασε εδώ ο πρώτος επίσημος κτίτορας της μονής. Ήταν ο Άγιος Γερμανός, που σύμφωνα με μια εκδοχή έζησε στα πεντακόσια δεκαοκτώ, ή κατά άλλη εκδοχή στον όγδοο αιώνα.

Από πολύ νεαρή ηλικία ο Άγιος Γερμανός ασκήτευσε στους Αγίους Τόπους, μέσα στην Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου. Η ιερή αυτή μονή βρίσκεται πλησίον του ποταμού Ιορδάνη, σε τόπο πνευματικά φορτισμένο από τη ζωή του Τιμίου Προδρόμου. Για αρκετούς αιώνες μετά την ίδρυση, η ιστορία της μονής της Εικοσιφοίνισσας παραμένει τελείως άγνωστη και σκοτεινή για τους ιστορικούς. Διάφορες αρχαιολογικές ενδείξεις οδηγούν στο συμπέρασμα ότι κατά τον ένδέκατο αιώνα κτίστηκε ξανά το επιβλητικό Καθολικό της μονής.

Κατά τη λαμπρή αυτή περίοδο η Μονή έγινε επίσημα Σταυροπηγιακή, δηλαδή εξαρτιόταν απευθείας από τον Οικουμενικό Πατριάρχη. Νέα πνευματική λάμψη γνώρισε το μοναστήρι το έτος χίλια τετρακόσια εβδομήντα δύο, σε μια λαμπρή στιγμή της ιστορίας του. Τότε αποσύρθηκε εκεί ο Οικουμενικός Πατριάρχης Άγιος Διονύσιος, αφού είχε παραιτηθεί από τον πατριαρχικό θρόνο της Κωνσταντινούπολης. Ο Άγιος Διονύσιος θεωρείται από τους ιστορικούς ο δεύτερος επίσημος κτίτορας της Ιεράς Μονής της Εικοσιφοίνισσας.

Κατά το μακρύ διάστημα της παραμονής του στη μονή ανήγειρε πολλά νέα κτίσματα και επισκεύασε με φροντίδα τα παλιά. Στην ευλογημένη εποχή του το μοναστήρι απέκτησε μεγάλη ακμή και ξεχωριστή αίγλη σε ολόκληρη την Ορθοδοξία. Σύμφωνα με την πληροφορία ενός παλιού κατάστιχου του δέκατου έκτου αιώνα, το χίλια πεντακόσια επτά ζούσαν στη μονή πολυάριθμοι μοναχοί. Συγκεκριμένα υπήρχαν εικοσιτέσσερις ιερομόναχοι, τρεις ιεροδιάκονοι και εκατόν σαράντα πέντε απλοί μοναχοί, σύνολο εκατόν εβδομήντα δύο πατέρες.

Αυτοί διέτρεχαν την Ανατολική Μακεδονία και τη Θράκη, ενισχύοντας τους χριστιανούς στην πίστη και αποτρέποντας τους βίαιους εξισλαμισμούς. Η σπουδαία αυτή δράση τους προκάλεσε δυστυχώς την οργή των Τούρκων κατακτητών, που δεν ανέχονταν την ορθόδοξη πνευματική αντίσταση. Στις είκοσι πέντε Αυγούστου του χιλίων πεντακοσίων επτά, οι Τούρκοι κατέσφαξαν αλύπητα και τους εκατόν εβδομήντα δύο μονάζοντες πατέρες. Δεν κατέστρεψαν τότε τον ναό ούτε τα γύρω κτίρια, αλλά η μονή παρέμεινε έρημη και ακατοίκητη επί δεκατρία ολόκληρα χρόνια.

Μετά το τραγικό συμβάν της μεγάλης σφαγής, το Οικουμενικό Πατριαρχείο πέτυχε επιτέλους κάτι ιστορικό για τη μονή. Το χίλια πεντακόσια δέκα, σύμφωνα με την επικρατούσα εκδοχή, έλαβε άδεια του Σουλτάνου για την αναδιοργάνωση της μονής. Με τη βοήθεια δέκα ευλαβών μοναχών του Αγίου Όρους, μέσα σε δέκα χρόνια προσήλθαν να μονάσουν στη μονή πενήντα νέοι μοναχοί. Ανάμεσά τους ήταν διάκονοι και ιερομόναχοι, που είχαν και τη διακυβέρνηση του πατριαρχικού αυτού μοναστηριού του Παγγαίου.

Στα χρόνια που ακολούθησαν η Μονή είχε γίνει σπουδαίο πνευματικό και εθνικό κέντρο της Ανατολικής Μακεδονίας και της Θράκης. Εδώ ήλθε κάποτε από τις Σέρρες ο επαναστάτης Εμμανουήλ Παπάς, για να αγωνιστεί για την ορθόδοξη πατρίδα του. Όρκισε εκεί επίσημα τους οπλίτες του και κήρυξε με τόλμη την Επανάσταση εναντίον της τυραννικής σκληρής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Στην Ιερά Μονή λειτουργούσε επίσης μια περίφημη Ελληνική Σχολή, που φώτιζε με την παιδεία τα σκλαβωμένα παιδιά της περιοχής.

Ιδιαίτερα αξιόλογη ήταν η ξακουστή βιβλιοθήκη της Εικοσιφοίνισσας, ένας από τους σπουδαιότερους πνευματικούς θησαυρούς της μακεδονικής Ορθοδοξίας. Πριν τη λεηλασία της από τους Βουλγάρους το έτος χίλια εννιακόσια δεκαεπτά, περιελάμβανε χίλιους τριακόσιους πολύτιμους τόμους ορθόδοξων βιβλίων. Ορισμένα από τα παλιά ευλαβικά χειρόγραφα ήταν μάλιστα μεγάλης αρχαιολογικής και ιστορικής αξίας, σπάνια στον ορθόδοξο κόσμο. Κατά τους αιώνες αυτούς της ακμής επισκευάστηκαν και ανεγέρθηκαν πολλά νέα κτίσματα της μονής, που πλούτισαν τη μοναχική κοινότητα.

Κατά το δεύτερο μισό του δέκατου ένατου αιώνα η μονή αντιμετώπισε δυστυχώς νέες σοβαρές δοκιμασίες και δραματικές περιπέτειες. Το χίλια οκτακόσια πενήντα τέσσερα μια μεγάλη φωτιά αποτέφρωσε τη δυτική πλευρά και μέρος της βόρειας πτέρυγας. Το χίλια οκτακόσια εξήντα τέσσερα μια φοβερή θανατηφόρα επιδημία χολέρας αποδεκάτισε τους ευλαβείς ορθόδοξους μοναχούς της Εικοσιφοίνισσας. Για την ανόρθωση της δοκιμασμένης μονής φρόντισε ιδιαίτερα ο μεγάλος Μητροπολίτης Δράμας Χρυσόστομος, που υπηρέτησε μεταξύ χιλίων εννιακοσίων δύο και δέκα.

Την επώδυνη εκείνη εποχή επίφοβοι δεν ήταν μόνο οι Τούρκοι, αλλά και οι αδίστακτοι Βούλγαροι κομιτατζήδες. Το χίλια εννιακόσια δεκαεπτά οι Βούλγαροι σύλησαν με αγριότητα τους ανεκτίμητους εθνικοθρησκευτικούς θησαυρούς της ιστορικής μονής. Κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο πάλι οι Βούλγαροι ολοκλήρωσαν τη βίαιη καταστροφή, βάζοντας φωτιά και καίγοντας όλα τα οικοδομήματα το χίλια εννιακόσια σαράντα τρία. Η ανοικοδόμηση της μονής άρχισε ουσιαστικά το έτος χίλια εννιακόσια εξήντα πέντε, και μέσα σε δεκαπέντε χρόνια απέκτησε τη σημερινή της εμφάνιση.

Ταις πρεσβείαις της υπεραγίας Θεοτόκου, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός μας, ελέησον τους πιστούς σου και σώσον ημάς, αμήν.