Στους χρυσούς εκείνους αιώνες της βυζαντινής λαμπρότητας, μέσα στα μαρμαρένια ανάκτορα της Κωνσταντινουπόλεως, γεννήθηκε ο μετέπειτα μεγάλος ασκητής με το κοσμικό όνομα Προκόπιος. Ήταν υιός του βασιλέως Μιχαήλ Κουροπαλάτου, ο οποίος αργότερα παραιτήθηκε από τον αυτοκρατορικό θρόνο και έγινε ταπεινός μοναχός σε μονή που έκτισε ο ίδιος. Ο νεαρός πρίγκηπας έλαβε στην παιδική του ηλικία την καλύτερη εκπαίδευση που μπορούσε να προσφέρει η εποχή του στους ευγενείς. Έγινε γρήγορα ένας από τους πιο μορφωμένους και πολυμαθείς άνδρες των ημερών του στην ολόκληρη βασιλεύουσα.

Σύνταξε με βαθιά θεολογική γνώση τον περίφημο Λόγο για τα Εισόδια της Παναγίας στον ναό του Σολομώντος. Συνέγραψε επίσης τον θαυμάσιο Κανόνα στους Σαράντα Μάρτυρες της Σεβαστείας και τον υμνητικό Κανόνα στον Τίμιο Σταυρό του Σωτήρος. Τα έργα του γνώρισαν μεγάλη φήμη και του χάρισαν δόξα κοσμική στους κύκλους των λογίων της εποχής. Όμως η πρόσκαιρη δόξα και οι τιμές του κόσμου δεν ικανοποιούσαν την διψασμένη για τον Θεό ψυχή του.

Άφησε με ευκολία θαυμαστή τα πολυτελή ρούχα του πρίγκιπα και φόρεσε τα ταπεινά κουρέλια του ζητιάνου της οδού. Ξεκίνησε αμέσως την οδοιπορία του προς το Άγιον Όρος, στον ιερό κήπο της Παναγίας Μητρός του Θεού. Έφτασε ύστερα από κόπους πολλούς στην ερημία του Ξηροποτάμου και έχτισε μόνος του ένα φτωχικό κελλί προσευχής. Στον ίδιο εκείνο τόπο σώζονταν τα ερείπια μιας παλαιάς μονής, που είχε ιδρύσει η ευσεβής αυτοκράτειρα Πουλχερία προς τιμήν των Σαράντα Μαρτύρων.

Ο Προκόπιος γνώρισε εκεί τον γέροντα ερημίτη Κοσμά, ο οποίος ζούσε στις γύρω ερημικές πλαγιές ως άνθρωπος του Θεού. Από τα χέρια του ασκητού εκείνου έλαβε με βαθιά ταπείνωση το άγιο μοναχικό σχήμα και πήρε το νέο μοναχικό όνομα Παύλος. Από ταπείνωση πολλή, ο νέος μοναχός δεν αποκάλυπτε ποτέ σε κανέναν την βαθιά μόρφωσή του και την υψηλή του βασιλική καταγωγή. Έκρυβε με προσοχή τα πνευματικά του χαρίσματα, καλλιεργώντας μόνο την προσευχή και την ησυχία του εσώτερου ησυχαστού.

Όμως η φήμη του αυστηρού του βίου διαδόθηκε γρήγορα σε όλο το Άγιον Όρος και ξέφυγε από τους ταπεινούς τοίχους του κελλιού του. Άρχισαν τότε οι Αγιορείτες πατέρες να τον αποκαλούν με μεγάλη τιμή και ευλάβεια Παύλο τον Ξηροποταμηνό. Η ίδια η μονή που ίδρυσε εκεί φέρει μέχρι σήμερα την παλαιά ονομασία Ξηροπόταμος, από τον γειτονικό ξεροπόταμο της περιοχής. Πολλοί νεαροί υποψήφιοι μοναχοί άρχισαν να συρρέουν στον τόπο εκείνον της προσευχής, ποθώντας την πνευματική του καθοδήγηση.

Ο όσιος υποδεχόταν τον καθένα με αγάπη πατρική και τους έδινε σοφές συμβουλές για την νέα μοναχική πορεία τους. Τους δίδασκε την υπακοή, την ταπείνωση και την αγάπη προς τον Σωτήρα Χριστόν με το ζωντανό παράδειγμα του βίου του. Εκείνη ακριβώς την εποχή ανέβηκε στον αυτοκρατορικό θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως ο βασιλεύς Ρωμανός, συγγενής του οσίου Παύλου από την βασιλική του γενιά. Διά μέσου του Πρώτου του Αγίου Όρους, ο αυτοκράτωρ ζήτησε ευγενικώς από τον όσιο να επισκεφθεί την βασιλεύουσα Κωνσταντινούπολη.

Σχεδίασε επίσης μια λαμπρή υποδοχή στα μαρμαρένια ανάκτορά του, αρμόζουσα στην παλαιά βασιλική γενιά του οσίου ασκητή. Ο ταπεινός Παύλος, χωρίς να προδίδει την μοναχική του ταυτότητα, εμφανίστηκε με τον ξύλινο σταυρό του και με τα σκισμένα του ράσα. Η ταπεινή εμφάνισή του προκάλεσε μεγάλο δέος στους αυλικούς, μέσα στην ανείπωτη χλιδή και μεγαλοπρέπεια των ανακτόρων. Ο όσιος επιβεβαίωσε τη φήμη του ως εκλεκτού του Θεού με ένα θαυμαστό σημείο της θείας δυνάμεώς του.

Ο αυτοκράτωρ Ρωμανός υπέφερε από βαρειά ασθένεια ανίατη, και κανείς γιατρός της αυτοκρατορίας δεν μπορούσε να τον ιατρεύσει. Ο όσιος Παύλος έβαλε με μεγάλη σιωπή το ταπεινό του χέρι επάνω στον βαριά άρρωστο βασιλέα της οικουμένης. Αμέσως ο Ρωμανός θεραπεύθηκε εντελώς από την βαριά εκείνη ασθένεια και αναφώνησε με δάκρυα δοξάζοντας τον Θεό. Όμως η ματαιότητα της αυλικής ζωής, που του υποσχέθηκε ο ευγνώμων αυτοκράτωρ, ουδόλως ενδιέφερε τον σεμνό όσιο.

Επέστρεψε ταπεινά στο Άγιον Όρος, ζητώντας μία μόνο χάρη ως πνευματική αμοιβή των πολλών ασκητικών κόπων του. Ζήτησε να αποκατασταθεί πλήρως η ερειπωμένη μονή του Ξηροποτάμου με βασιλική αυτοκρατορική δαπάνη και πατερική φροντίδα. Ο αυτοκράτωρ Ρωμανός εκπλήρωσε με χαρά μεγάλη το αίτημα του οσίου, ανακαινίζοντας πλήρως την παλαιά μονή. Δώρισε επιπλέον ένα τίμιο τμήμα του Ζωηφόρου Ξύλου του Σταυρού του Κυρίου, που κατατέθηκε στο άγιο θυσιαστήριο του ναού.

Σύντομα η μονή του Ξηροποτάμου γέμισε από πλήθος μοναχών, που ποθούσαν την πνευματική καθοδήγηση του οσίου ασκητή. Όμως ο όσιος, ποθώντας ακόμη βαθύτερη ησυχία, παρέδωσε τη διοίκηση της μονής σε έναν έμπειρο αδελφό. Έφυγε ο ίδιος μόνος του για την μακρινή και απομονωμένη ερημική περιοχή των Αγιορείτικων δύσβατων κορυφών. Οι μαθητές του όμως δεν θέλησαν να τον εγκαταλείψουν και τον ακολούθησαν αμέσως εκεί στην βαθιά ερημία.

Έτσι ζήτησε ξανά από τον αυτοκράτορα τα μέσα για το κτίσιμο νέας μονής, την οποία αφιέρωσε στον Άγιο Μεγαλομάρτυρα και Τροπαιοφόρο Γεώργιο. Έγινε ο πρώτος ηγούμενος της νέας αυτής μονής, που σήμερα φέρει το πανευλογημένο όνομα Άγιος Παύλος. Πληροφορήθηκε από τον Κύριο τον επερχόμενο επίγειο θάνατό του και προετοιμάστηκε ευλαβώς με προσευχή και αυστηρή νηστεία. Συγκάλεσε τους αδελφούς και των δύο μονών, τους ευλόγησε και απήγγειλε αδιαλείπτως την προσευχή του οσίου Ιωαννικίου.

Αφού κοινώνησε με τα Άχραντα Μυστήρια, παρέδωσε εν ειρήνη το άγιο πνεύμα του στα τίμια χέρια του Δεσπότου Χριστού. Όσιε πάτερ Παύλε, ξηροποταμηνέ θαυματουργέ και κτήτορα δύο αγιορείτικων μονών, πρέσβευε υπέρ ημών στον Δεσπότη Χριστόν. Δίδαξέ μας τους αμαρτωλούς να περιφρονούμε τις κοσμικές δόξες και να αφιερωθούμε ολοκληρωτικά στον αληθινό Θεό. Αμήν, γένοιτο, διά της προστασίας σου της κραταιάς και της θερμής μεσιτείας σου, εις τους αιώνας των αιώνων.