Ένας από τους πιο λαμπρούς αστέρες της Εκκλησίας ξεπρόβαλε στη Νικομήδεια της Βιθυνίας, ακτινοβολώντας με το ακόρεστο φως της φιλανθρωπίας του Χριστού. Ο μεγαλομάρτυς και ιαματικός Παντελεήμων γεννήθηκε στη Νικομήδεια κατά τους πρώτους αιώνες, σε εποχή σκληρών διωγμών εναντίον της νεαρής χριστιανικής Εκκλησίας. Ο πατέρας του Ευστόργιος ήταν επιφανής και πλούσιος ειδωλολάτρης, προσηλωμένος στη λατρεία των ψεύτικων θεών των αρχαίων Ελλήνων. Η αγία μητέρα του Ευβούλη ήταν θεοσεβής χριστιανή, που πίστευε ολόψυχα στον αληθινό Σωτήρα Χριστό, διδαγμένη από τους ευσεβείς της προγόνους.

Έδωσαν στον γιο τους το όνομα Παντολέων, που σημαίνει στα ελληνικά γλωσσικά συνολικά λιοντάρι, με τη φιλοδοξία ανδρείας. Από τα παιδικά του χρόνια η Ευβούλη τον ανέθρεψε με προσοχή μεγάλη στην ορθόδοξη χριστιανική ευσέβεια, διδάσκοντας τον τις αλήθειες της πίστεως. Αργότερα όμως η αγία μητέρα του εκοιμήθη πρόωρα στον Κύριο και ο νεαρός Παντολέων έμεινε χωρίς τη φωτεινή πνευματική της καθοδήγηση. Ο πατέρας του τον οδήγησε αμέσως στον δρόμο της ειδωλολατρίας, παίρνοντάς τον συχνά μαζί του στους ναούς των ψεύτικων θεών για προσκύνηση.

Στη συνέχεια τον έστειλε σε σχολή γραμματικών μαθημάτων και κατόπιν στον περίφημο ιατρό Ευφρόσυνο για την ολοκληρωμένη ιατρική του εκπαίδευση. Ο νεαρός Παντολέων διέπρεψε αμέσως στις ιατρικές σπουδές του, ξεπερνώντας γρήγορα τους συμμαθητές του και πλησιάζοντας τον ίδιο τον σοφό διδάσκαλό του. Στη Νικομήδεια ζούσε τότε κρυμμένος ένας γέρων πρεσβύτερος ονόματι Ερμόλαος, ο οποίος είχε ανακαλύψει με τη χάρη του Θεού το πνευματικό μέλλον του νεαρού. Πέρασε λοιπόν κάποια ημέρα από το ταπεινό του σπίτι ο Παντολέων και ο πρεσβύτερος του ζήτησε με ευγένεια να εισέλθει για λίγο μέσα.

Ο νέος δέχτηκε με προθυμία την πρόσκληση και κάθισε δίπλα στον σεβάσμιο γέροντα, ο οποίος τον ρώτησε για την οικογένεια και την πίστη του. Ο Παντολέων του διηγήθηκε με ειλικρίνεια τα πάντα και ομολόγησε ότι αγαπούσε τη χριστιανική πίστη της εκλιπούσης μητέρας του. Ο άγιος Ερμόλαος του εξήγησε με σοφία πολλή ότι μόνον ο Σωτήρας Ιησούς Χριστός είναι ο αληθινός και παντοδύναμος Θεός. Του τόνισε ότι η ιατρική των αρχαίων δασκάλων Ασκληπιού, Ιπποκράτη και Γαληνού δεν θεραπεύει τίποτα από τα βαθιά πάθη της ψυχής.

Με την πίστη όμως στο πανάγιο όνομα του Σωτήρα Χριστού θα μπορούσε να θεραπεύει κάθε σωματική και ψυχική ασθένεια. Ο Παντολέων δέχτηκε με χαρά μεγάλη τα φωτεινά λόγια του γέροντος και άρχισε να επισκέπτεται καθημερινά το σπίτι του πρεσβυτέρου. Επέστρεφε από τον δάσκαλό του Ευφρόσυνο και προτού πάει σπίτι, σταματούσε στον γέροντα Ερμόλαο για να ακούσει τις θεόπνευστες ομιλίες του. Ζύγωνε σιγά σιγά στη βαθιά γνώση της αληθινής πίστεως του Σωτήρα Χριστού και ενισχυόταν μυστικά μέσα στην καρδιά του.

Έγινε λοιπόν δεκτικός μαθητής και πιστός ακροατής των θεοπνεύστων διδαχών του φωτισμένου εκείνου ορθοδόξου ιερέως της Νικομήδειας. Κάποια ημέρα, καθώς επέστρεφε από τον δάσκαλό του, βρήκε νεκρό ένα μικρό παιδί, δαγκωμένο από φοβερή και θανατηφόρα έχιδνα. Το ερπετό βρισκόταν ακόμη ζωντανό κοντά στο νεκρό σώμα του δυστυχισμένου παιδιού, σε σκηνή που προκαλούσε τρόμο και θλίψη. Ο νεαρός Παντολέων στάθηκε μπροστά στο φοβερό αυτό θέαμα και αποφάσισε να δοκιμάσει με τόλμη τα όσα είχε ακούσει από τον γέροντα Ερμόλαο.

Ύψωσε λοιπόν τα μάτια του στον ουρανό και ζήτησε με δάκρυα από τον αληθινό Θεό να δείξει τη δύναμή του. Παρακάλεσε τον γλυκύτατο Σωτήρα Χριστό να αναστήσει το νεκρό παιδί και να σκοτώσει αμέσως τη θανατηφόρα έχιδνα ως αποδεικτικό σημείο. Αμέσως το νεκρό παιδί ανέστη ως εάν να ξυπνούσε από βαθύ ύπνο και ταυτόχρονα η έχιδνα έσπασε στα δύο. Ο Παντολέων πίστεψε αμέσως ολόψυχα στον αληθινό Σωτήρα Χριστό και ευχαρίστησε με δάκρυα μεγάλης χαράς τον φιλάνθρωπο Θεό.

Έτρεξε αμέσως στον σεβάσμιο γέροντα Ερμόλαο και ζήτησε με επιμονή και θερμότητα το άγιο βάπτισμα της ορθοδόξου πίστεως. Ο πρεσβύτερος έλεγξε προσωπικά τη νεκρή έχιδνα και ευχαρίστησε τον Θεό για το θαυμαστό αυτό σημείο της θείας οικονομίας. Επιστρέφοντας ομαδικά στο σπίτι, βάπτισε αμέσως τον νέο στο όνομα της Αγίας Τριάδος και τέλεσε ιδιαίτερη θεία λειτουργία. Στο τέλος της ιερής αυτής τελετής, ο Παντολέων κοινώνησε των αχράντων μυστηρίων του Σώματος και του Αίματος του Χριστού.

Ο νεαρός Παντολέων παρέμεινε δίπλα στον σεβάσμιο γέροντα για επτά ολόκληρες ημέρες, διδασκόμενος με προσοχή τους θείους λόγους από τα χείλη του πρεσβυτέρου. Επέστρεψε έπειτα στο σπίτι του και αρχίσε να συνομιλεί διακριτικά με τον πατέρα του, χρησιμοποιώντας έξυπνες παραβολές και εύστοχα ερωτήματα. Άρχισε σιγά σιγά να κλονίζει την πίστη του πατρός του προς τα ψεύτικα είδωλα και να τον προσελκύει στη γλυκύτητα του αληθινού Θεού. Στους δρόμους της Νικομήδειας τον πλησίασε μια ημέρα ένας τυφλός, που τον παρακάλεσε να τον θεραπεύσει από την οδυνηρή του ασθένεια.

Ο Παντολέων προσευχήθηκε με θερμότητα στον γλυκύτατο Σωτήρα Χριστό και έλαβε ο τυφλός το πολυπόθητο φως των οφθαλμών του. Τότε φωτίστηκαν πνευματικά και βαπτίστηκαν με χαρά μεγάλη τόσο ο πρώην τυφλός όσο και ο πατέρας του Ευστόργιος. Ο Ευστόργιος εκοιμήθη λίγο αργότερα ειρηνικά, αφού γνώρισε τον αληθινό Θεό και άφησε τη μεγάλη του περιουσία στον γιο του. Ο μεγαλομάρτυς διένειμε αμέσως όλα τα πατρικά υπάρχοντά του στους πένητες, στις χήρες και στα ορφανά της πόλεως.

Από εκεί και πέρα θεράπευε δωρεάν όλους τους ασθενείς, χωρίς να δέχεται κανένα είδος αμοιβής για τις θεραπείες αυτές. Έγινε γνωστός σε όλη τη Νικομήδεια ως ανάργυρος ιατρός και άπληστος φιλάνθρωπος των ασθενών και των πασχόντων ανθρώπων. Οι ζηλόφθονοι συνάδελφοί του ιατροί τον κατήγγειλαν στον αυτοκράτορα Μαξιμιανό ως χριστιανό και υβριστή των θεών της αυτοκρατορίας. Στο επίσημο δικαστήριο έφεραν επίσης και τον πρώην τυφλό, που είχε γίνει με ζήλο μεγάλο φλογερός χριστιανός και ομολογητής.

Εκείνος γέλασε ανοιχτά με τα ψεύτικα είδωλα του βασιλέως, με αποτέλεσμα να αποκεφαλιστεί αμέσως ο θαρραλέος αυτός μάρτυς. Ο μεγαλομάρτυς ζήτησε ζωντανή αναμέτρηση με τους ειδωλολάτρες ιατρούς, για να αποδείξει την υπεροχή της δυνάμεως του αληθινού Θεού. Έφεραν λοιπόν έναν παράλυτο, τον οποίον οι ειδωλολάτρες ιατροί δεν μπόρεσαν με κανέναν τρόπο να θεραπεύσουν παρά τις πολλές προσπάθειές τους. Ο Παντολέων προσευχήθηκε με θερμότητα στον γλυκύτατο Σωτήρα Χριστό και θεράπευσε αμέσως τον παράλυτο μπροστά στα μάτια όλων των παρευρισκομένων.

Πολλοί από τους ειδωλολάτρες πίστεψαν στον αληθινό Θεό και αναγνώρισαν τη φοβερή και υπερφυσική δύναμη του ονόματος του Σωτήρα Χριστού. Ο αυτοκράτορας Μαξιμιανός προσπάθησε με κάθε τρόπο να φοβίσει τον μεγαλομάρτυρα, τον οποίο αγαπούσε προσωπικά για τις ιατρικές του ικανότητες. Όταν όμως απέτυχε στις προσπάθειες αυτές, διέταξε φοβερά βασανιστήρια εναντίον του, με την ελπίδα της λυγίσματος του γενναίου ομολογητή. Τον γρατζούνισαν με σιδερένια νύχια, τον έκαψαν με αναμμένες λαμπάδες και τον έριξαν μέσα σε καζάνι με βραστό μολύβι.

Τον έδεσαν με βαρύ πέτρα στο σώμα και τον έριξαν στη θάλασσα, αλλά εκείνος βγήκε σώος με τη χάρη του Χριστού. Σε όλα αυτά τα φοβερά βασανιστήρια ο γλυκύτατος Σωτήρας εμφανιζόταν μυστικά μπροστά στον μάρτυρα του και τον στήριζε με ουράνιο τρόπο. Έπειτα τον έριξαν στις άγριες θηρία της αρένας, αλλά τα θηρία υποκλίθηκαν με σεβασμό μπροστά στον αμόλυντο νεαρό μάρτυρα. Τον έδεσαν στη συνέχεια σε μια βαριά τροχό, αφού πρώτα τον είχαν τραυματίσει σκληρά, και τον άφησαν να κατρακυλήσει στην απότομη πλαγιά.

Τα όργανα του βασανιστηρίου όμως διαλύθηκαν αμέσως, χωρίς να βλάψουν με κανέναν τρόπο το πανάγιο σώμα του γενναίου μεγαλομάρτυρος. Στο τέλος ο τύραννος αυτοκράτορας διέταξε τον αποκεφαλισμό του Παντολέοντος μέσα στο πεδίο εκτελέσεως της ιδίας πόλεως. Όταν ο δήμιος ύψωσε το ξίφος του εναντίον του, εκείνο λύγισε αμέσως ωσάν λεπτό κερί, χωρίς να μπορεί να κόψει. Οι στρατιώτες ταράχτηκαν βαθιά από το εξαίσιο αυτό θαύμα και έπεσαν με δέος μπροστά στα πόδια του ένδοξου μάρτυρα.

Μια θεϊκή φωνή ακούστηκε τότε από τον ουρανό και τον ονόμασε Παντελεήμονα, δηλαδή πανελεήμονα προς όλους τους ταλαιπωρημένους ανθρώπους. Ο γλυκύτατος μάρτυς παρακάλεσε τους στρατιώτες να εκτελέσουν την αυτοκρατορική απόφαση, για να λάβει επιτέλους τον στέφανο του μαρτυρίου. Όταν τελικά τον αποκεφάλισαν με το ξίφος, αντί για αίμα έτρεξε λευκό γάλα από τις ιερές φλέβες του. Η ξερή ελιά, στην οποία τον είχαν δέσει για το μαρτύριο, βλάστησε αμέσως και έκανε άφθονους πλούσιους καρπούς.

Στις ιερές εικονογραφίες ο μεγαλομάρτυς απεικονίζεται κρατώντας ένα κουτί φαρμάκων και μια λεπτή λαβίδα ως ιατρός ανάργυρος. Δι' ευχών του αγίου ενδόξου μεγαλομάρτυρος και ιαματικού Παντελεήμονος, Χριστέ ο Θεός ημών, ελέησον και σώσον τις ψυχές μας.