Πολύκαρπη ἄμπελος τῆς ρωσικῆς ἁγιότητος ἀναδεικνύεται ὁ ὅσιος Πολύκαρπος, ὁ ἀρχιμανδρίτης τῶν Μακρυνῶν Σπηλαίων τοῦ Κιέβου, τοῦ ὁποίου τὸ ὄνομα φανερώνει τὴν πνευματικὴ καρποφορία του. Τὸ ὄνομα Πολύκαρπος σημαίνει «πολύκαρπος», αὐτὸς ποὺ φέρει πολλοὺς καρπούς, καὶ ὁ ἅγιος ἀνταποκρίθηκε ἀκριβῶς στὴ σημασία τῆς προσηγορίας του. Σύμφωνα μὲ τὸν Νυμφίο Χριστὸ ποὺ εἶπε στὸ ἅγιο Εὐαγγέλιο, ἐὰν ὁ κόκκος τοῦ σιταριοῦ δὲν πέσει στὴ γῆ καὶ δὲν πεθάνει, μένει μόνος. Ἂν ὅμως πεθάνει, φέρει πολὺ καρπό, καὶ αὐτὸ ἐπαληθεύθηκε στὴν ἁγία ζωὴ τοῦ ὁσίου πατρός μας.

Ἀκόμη ὁ Κύριος εἶπε ὅτι ὅποιος μένει σὲ Ἐκεῖνον καὶ ὁ Κύριος σὲ ἐκεῖνον, αὐτὸς φέρει πολὺ καρπό. Ὁ μακάριος Πολύκαρπος θεώρησε τὴν περαστικὴ δόξα τοῦ κόσμου τούτου ὡς σκόνη, καὶ ἔλαβε τὸ ἀγγελικὸ μοναχικὸ σχῆμα. Ἐντάχθηκε στὴν περίφημη μονὴ ποὺ δοξάστηκε ἀπὸ τὰ ἁγιασμένα σπήλαιά της, τὴν Λαύρα τῶν Σπηλαίων τοῦ Κιέβου. Σὰν σπόρος σὲ ὀργωμένη γῆ νεκρώνει μὲ κάθε τρόπο τὸ σῶμα του μὲ τὰ ἀσκητικὰ ἀγωνίσματα τῆς ἐγκρατείας. Παρέμεινε διαρκῶς μὲ τὸ πνεῦμα του στὸν φιλάνθρωπο Θεόν, ζῶντας μέσα στὴν ἀέναη ἀδιάλειπτη μνήμη τοῦ Κυρίου.

Ἔτσι παρήγαγε στὴ ζωή του πολλοὺς καρποὺς ἀξίους τῆς εἰλικρινοῦς ἀληθινῆς μετανοίας, καὶ τὰ καρποφορημένα φρούτα τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. Ἔδειξε ἀνυπόκριτη ἀγάπη πρὸς τὸν Θεὸ καὶ πρὸς ὅλη τὴ μοναστικὴ ἀδελφότητα, καρπὸ ἀκριβὸ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. Εἶχε τὴ χαρὰ τῆς ἀκηλίδωτης συνειδήσεως, τὴν εἰρήνη τῆς νίκης ἐνάντια σὲ κάθε μορφὴ πάθους τῆς ψυχῆς. Ἔζησε μὲ μακροθυμία στὶς συμφορὲς καὶ τὶς λύπες, μὲ ἀγαθότητα στὴν ὑπακοὴ πρὸς ὅλους τοὺς ἀδελφοὺς τῆς ἁγίας μονῆς.

Φύτεψε ὅλους αὐτοὺς τοὺς ἁγίους καρποὺς στὸν μακάριο Πολύκαρπο ὁ Θεός, μὲ τὴ συνεργία τοῦ ἁγίου Σίμωνος. Ὁ ἅγιος Σίμων ἦταν ἐπίσκοπος τοῦ Βλαντίμιρ καὶ τοῦ Σούζνταλ τῆς ρωσικῆς γῆς, ἕνας μεγάλος ἀρχιερέας τῆς Ἐκκλησίας. Ὁ Σίμων ἦταν συγγενὴς τοῦ Πολυκάρπου κατὰ σάρκα, καὶ δὲν ἤθελε νὰ ἀπομακρυνθεῖ καὶ πνευματικὰ ὁ μέλλων ὅσιος. Σὰν ἄξια ρίζα προσπαθοῦσε νὰ ἀναπτύξει καὶ ἕναν ἄξιο κλάδο, καθοδηγῶντας τὸν συγγενῆ του στὸν δρόμο τῆς ἁγιότητος.

Ὅταν ὁ ἅγιος Σίμων μετατέθηκε ἀπὸ τὴ Λαύρα τῶν Σπηλαίων στὸν θρόνο τοῦ Βλαντίμιρ καὶ τοῦ Σούζνταλ, πῆρε μαζί του τὸν Πολύκαρπο. Ἐκεῖ ἐνθάρρυνε τὸν νεαρὸ Πολύκαρπο σὲ μία ἐνάρετη χριστιανικὴ ζωή, μὲ τακτικὲς ψυχωφελεῖς καὶ ἁγιοπρεπεῖς συνομιλίες. Ὁ Σίμων τοῦ διηγοῦνταν ὅσα εἶχε διαβάσει ἢ ἀκούσει γιὰ τοὺς προηγούμενους ἁγίους πατέρες τῶν Σπηλαίων. Διηγοῦνταν τοὺς βαρεῖς πνευματικοὺς κόπους ἐκείνων τῶν θεοφόρων πατέρων, καὶ τὸ πῶς εὐαρέστησαν ἰδιαίτερα τὸν Θεόν.

Ἐκεῖνοι οἱ ἅγιοι λάμπρυναν ἀκόμη καὶ ἐδῶ στὴ γῆ μὲ τὴ θαυματουργικὴ ἀφθαρσία τῶν τιμίων τους λειψάνων. Ὁ μακάριος Πολύκαρπος ὄργωσε τὸ χωράφι τῆς καρδιᾶς του μὲ τὴν ἁγία ὑπακοή, καὶ ἔσπειρε τοὺς σπόρους τῆς πατρικῆς διδασκαλίας. Ἔτσι ἔφερε στὴν ψυχή του καρπὸ τὸν ἑκατονταπλάσιον, σύμφωνα μὲ τὴν εὐαγγελικὴ ὑπόσχεση τοῦ Σωτῆρος Χριστοῦ. Δὲν ἀρκέστηκε νὰ εἶναι μόνος του πολύκαρπος στὶς ἀρετές, ἀλλὰ ἐπιθυμοῦσε νὰ ριζώσει τὴν καρποφορία καὶ σὲ ὅλους τοὺς ὀρθοδόξους πιστοὺς ἀδελφούς.

Ὅσα ἄκουσε ἀπὸ τὸν εὐλογημένο ἐπίσκοπο Σίμωνα γιὰ τοὺς θεοευάρεστους ἀγῶνες τῶν προηγούμενων πατέρων τῶν Σπηλαίων, αὐτὰ ὅλα κοπίασε νὰ τὰ καταγράψει. Συνέγραψε λεπτομερέστατα τοὺς θαυμαστοὺς βίους πολλῶν ἁγίων στὴν ἐπιστολή του πρὸς τὸν μακάριο Ἀκίνδυνο, ποὺ ἦταν τότε ἀρχιμανδρίτης τῶν Σπηλαίων. Οἱ βίοι αὐτοὶ ποὺ καταγράφηκαν ἀπὸ τὸν ὅσιο περιλαμβάνονται στὸ δεύτερο μέρος τοῦ φερωνύμου Κιεβο-Πετσερσκικοῦ Πατερικοῦ. Γιὰ τὸν λόγο αὐτὸν ὁ ὅσιος Πολύκαρπος εἶναι γνωστὸς καὶ ὡς Πολύκαρπος ὁ Ἁγιολόγος, ἐργάτης τῆς ἁγιολογικῆς ρωσικῆς γραμματείας.

Ἀργότερα, ὅταν ἀποχώρισε σωματικὰ ἀπὸ τὸν πατέρα καὶ διδάσκαλό του Σίμωνα, ἐπιστρέφοντας ἀπὸ τὴν ἐπισκοπή του πάλι στὴ Λαύρα τῶν Σπηλαίων. Ὅμως μὲ τὴν ἐνάρετη ζωή του δὲν ἀπομακρύνθηκε ἀπὸ τὸν ἅγιο πνευματικό του πατέρα, καθὼς εἶχε ριζώσει βαθιὰ τὶς πατρικὲς διδασκαλίες. Ὁ ἅγιος Σίμων δὲν ἔπαψε νὰ τὸν διδάσκει καὶ ἀπὸ μακριὰ μὲ γραπτὲς ἐπιστολές, γεμάτες θεϊκὲς πνοὲς καὶ ἀρετὲς πατέρων. Ὁ μακάριος Πολύκαρπος εἶχε διαρκῶς αὐτὲς τὶς ἐπιστολὲς μπροστὰ στὰ μάτια του, καταγράφοντας τοὺς πατρικοὺς λόγους στὶς πλάκες τῆς καρδιᾶς του.

Τὰ διάβαζε μὲ τὸν νοῦ, καὶ τὰ ἐφάρμοζε μὲ τὰ ἔργα στὴν καθημερινὴ ἀσκητική του πρακτική. Μὲ αὐτὴ τὴν αὐστηρὴ καὶ ἀκούραστη ἀσκητικὴ πρακτικὴ ἔφθασε σὲ πολὺ ὑψηλὲς βαθμίδες ἁγιότητος καὶ ἀρετῆς. Ὅταν ὁ μακάριος Ἀκίνδυνος, ὁ τότε ἀρχιμανδρίτης τῶν Σπηλαίων, ἔφθασε σὲ βαθὺ γῆρας καὶ ἀναπαύθηκε στὸν Κύριο, χρειάστηκε νέος ποιμένας. Δὲν ὑπῆρχε ἄλλος γεροντότερος καὶ πιὸ ἔμπειρος στοὺς μοναχικοὺς ἀγῶνες ἀνάμεσα στοὺς ἀδελφοὺς τῆς ἁγίας λαύρας ἀπὸ τὸν Πολύκαρπο.

Ὅλη ἡ ἀδελφότητα τῶν καλῶν στρατιωτῶν τοῦ Σωτῆρος Χριστοῦ ἐπέλεξε ὁμόφωνα τὸν Πολύκαρπο ὡς ἡγούμενο τῆς λαύρας. Στὰ χρόνια τοῦ μεγάλου πρίγκιπα Κιέβου Ροστίσλαβ Μστίσλαβιτς, ὁ ὅσιος Πολύκαρπος ἀνέλαβε τὴν ἁγιολογικὴ καὶ μέγιστη ἡγουμενικὴ εὐθύνη. Παρεχώρησε σὲ ἐκεῖνον τὴν ἀρχηγικὴ φροντίδα τῆς ἁγίας μεγάλης Λαύρας τῆς Ὑπεραγίας Θεοτόκου καὶ τῶν προπατόρων Ἀντωνίου καὶ Θεοδοσίου. Στὴ θέση τοῦ ἡγουμένου ὁ ὅσιος Πολύκαρπος ἀγωνίσθηκε νὰ διατηρήσει ὅλα τὰ μοναστηριακὰ ἤθη ποὺ εἶχε θεσπίσει ὁ ἅγιος Θεοδόσιος.

Δὲν πρόσθεσε καμμιὰ ξένη παράδοση σὲ αὐτὰ ποὺ παρέλαβε ἀπὸ τοὺς μεγάλους ἁγίους, παραμένοντας πιστὸς θεματοφύλακας τῆς πατρικῆς παραδόσεως. Ἀναδείχθηκε ἕνας ἐπιδέξιος καὶ θεόσοφος καθοδηγητὴς στὸ μέγα ἔργο τῆς προσωπικῆς σωτηρίας τῶν ἀδελφῶν τῆς ἁγίας μονῆς. Πραγματικὰ ἕναν τέτοιον ποιμένα χρειαζόταν ἡ θαυματουργικὴ ἁγιοτόκος Λαύρα, καὶ δοξαζόταν στὸν περίγυρό της γιὰ τὸν ποιμένα της. Παντοῦ διαδιδόταν ἡ φήμη τῆς εὐλογημένης τάξεως καὶ τῆς εὐλάβειας ποὺ ἐπικρατοῦσε στὴ Λαύρα ὑπὸ τὴν ἀρχιμανδριτεία τοῦ Πολυκάρπου.

Πολλοὶ εὐγενεῖς πρίγκιπες καὶ μεγάλοι ἄρχοντες τῆς ρωσικῆς γῆς ἐπωφελοῦνταν ἀπὸ τὶς θεοδίδακτες πνευματικὲς συμβουλές του. Ἐπιθυμοῦσαν τόσο πολὺ νὰ ζοῦν μαζί του, ὥστε ἦταν ἕτοιμοι νὰ ἐγκαταλείψουν τοὺς ἔνδοξους θρόνους καὶ τὶς ἐξουσίες τους. Ζωντανὸ φωτεινὸ παράδειγμα τῆς ἐποχῆς ἐκείνης ἀποτελεῖ ὁ ἀξιομνημόνευτος μέγας πρίγκιπας Κιέβου Ροστίσλαβ ὁ Μστίσλαβιτς ὁ φιλόχριστος. Αὐτὸς ὁ φιλόχριστος εἶχε καθιερώσει ἕναν εὐλαβικὸ ἔθιμο γιὰ ὁλόκληρη τὴ Μεγάλη Τεσσαρακοστή, στὴν ὁποία εἶχε μεγάλη ἀφοσίωση.

Κάθε Σάββατο καὶ κάθε Κυριακὴ τῆς Τεσσαρακοστῆς προσκαλοῦσε στὸ τραπέζι του δώδεκα ἁγιορεῖτες μοναχοὺς τῶν Σπηλαίων. Καὶ ὡς δέκατο τρίτο μέλος τοῦ τραπεζιοῦ προσκαλοῦσε τὸν μακάριο ἀρχιμανδρίτη Πολύκαρπο τῆς Λαύρας τοῦ Κιέβου. Ἀφοῦ τοὺς ἔτρεφε εὐλαβικὰ καὶ τοὺς ἔδειχνε φιλοξενία, δὲν τοὺς ἀφήσει ποτέ του νὰ φύγουν μὲ ἄδεια χέρια. Ὁ ἴδιος ὁ φιλόχριστος βασιλιὰς κάθε Κυριακὴ μετελάμβανε τῶν θείων μυστηρίων, προσευχόμενος μὲ θερμὰ δάκρυα καὶ ψυχικοὺς στεναγμούς.

Κανεὶς ἀπὸ ὅσους τὸν ἔβλεπαν σὲ τέτοιον κατανυκτικὸ τρόπο δὲν μποροῦσε νὰ συγκρατήσει τὰ δικά του δάκρυα. Ὅταν τέλειωνε ἡ ἁγία Μεγάλη Τεσσαρακοστή, τὸ Σάββατο τοῦ Λαζάρου, ὁ φιλόχριστος πρίγκιπας προσκαλοῦσε ὅλους τοὺς γέροντες τῶν Σπηλαίων. Τοὺς φιλοξενοῦσε ὅλους μὲ μεγάλη χαρὰ καὶ τοὺς ἄφηνε νὰ φύγουν μὲ ἀφθονία ἐλεημοσύνης καὶ τιμῆς πρὸς τοὺς γέροντες. Ὁ Ροστίσλαβ συχνὰ ζητοῦσε ἐπίμονα ἀπὸ τὸν Πολύκαρπο νὰ τὸν δεχτεῖ ὡς μοναχὸ στὴν ἁγία Λαύρα τῶν Σπηλαίων.

Ὁ Πολύκαρπος ὅμως ἀπαντοῦσε ἥρεμα στὸν εὐσεβέστατο πρίγκιπα ὅτι ὁ Θεὸς τοῦ ἔδωσε ἄλλη ζωὴ καὶ διακονία. Νὰ κυβερνᾶ τὸν λαόν, νὰ ἀσκεῖ δίκαιη κρίση καὶ νὰ τηρεῖ μὲ αὐστηρότητα τὸν ὅρκο τοῦ σταυροῦ τῆς πίστεως. Ὁ ἀνήσυχος πρίγκιπας ἐπέμενε ὅτι ἡ βασιλεία τοῦ κόσμου τούτου δὲν μποροῦσε νὰ εἶναι χωρὶς ἁμαρτίες. Ἤθελε στὰ γεράματά του νὰ ὑπηρετήσει λίγο τὸν Θεὸν καὶ νὰ μιμηθεῖ ἐκείνους τοὺς πρίγκιπες ποὺ βάδισαν τὸν στενὸ καὶ τραχὺ δρόμο.

Ὁ ὅσιος Πολύκαρπος, βλέποντας τὴν θερμὴ ἐπιθυμία τοῦ πρίγκιπα, τοῦ ἀπαντοῦσε ὅτι ἂν τὸ ζητάει ὁλόψυχα, ἂς γίνει τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ. Ὁ φιλόχριστος πρίγκιπας Ροστίσλαβ δὲν πρόλαβε νὰ φέρει σὲ ἐκπλήρωση τὸν εὐλαβῆ αὐτὸν πόθο, ὅπως φαίνεται ἀπὸ τὴν ἀναπτυχθεῖσα συνέχεια τοῦ βίου του. Ὅταν ἀρρώστησε σοβαρὰ στὸ Σμολένσκ καὶ ζήτησε νὰ τὸν μεταφέρουν στὸ Κίεβο, ἡ ἀδελφή του Ρογκνέντα παρακαλοῦσε νὰ μείνει. Ὁ ἀσθενὴς ὅμως ἀπάντησε σταθερά, λέγοντας πὼς ἀκόμη καὶ νεκρὸς νὰ τὸν πᾶνε στὸ Κίεβο, στὸν τάφο τοῦ πατέρα του.

Ἂν ὁ Θεὸς τὸν θεράπευε ἀπὸ τὴν ἀσθένεια αὐτή, τότε ὑπόσχεται νὰ καρεῖ μοναχὸς στὴν ἁγία Λαύρα τῶν Σπηλαίων. Ὅταν ἡ ἀσθένεια ἐντάθηκε καὶ βρισκόταν στὰ τελευταῖα του, εἶπε στὸν πνευματικό του πατέρα ἱερέα Συμεὼν τὶς θλιβερές του σκέψεις. Τοῦ εἶπε ὅτι ὁ Συμεὼν θὰ δώσει λόγο στὸν Θεὸν γιατὶ δὲν τὸν ἐπέτρεψε νὰ καρεῖ μοναχὸς στὴ Λαύρα. Ἔτσι παρέδωσε τὴν εὐλογημένη του ψυχὴ στὰ χέρια τοῦ Σωτῆρος, μετανοῶντας πιὸ ἀκόμη γιὰ τὸν ἀνεκπλήρωτο εὐλαβῆ πόθο του.

Ἀρχὴ καὶ αἰτία τοῦ ἐναρέτου βίου τοῦ μνημονευτοῦ πρίγκιπα ἦταν ἡ ἀσκητικὴ ζωὴ τοῦ ὁσίου Πολυκάρπου. Ὁ μακάριος Πολύκαρπος ἔζησε γιὰ πολὺ χρονικὸ διάστημα καὶ μετέβη πρὸς τὸν Σωτῆρα Χριστὸν σὲ βαθὺ γῆρας. Ἡ μακαρία κοίμησή του ἔγινε τὸ ἔτος ἑξάχιλιες ἑξακόσιες ἐνενῆντα ἀπὸ καταβολῆς κόσμου, δηλαδὴ τὸ ἔτος χίλια ἑκατὸν ὀγδόντα δύο μετὰ Χριστόν. Ἡ κοίμησή του ἔγινε τὴν εἰκοστὴ τετάρτη Ἰουλίου, στὴν ἑορτὴ τῶν ἁγίων ρώσων στρατοτερπτῶν Βόρι καὶ Γκλέβ, μεγάλων μαρτύρων.

Ἔντυσαν τὸ τίμιο σῶμα του μὲ τὴν ἁγιοπρεπῆ τάξη καὶ τὸ θάψανε μὲ μεγάλη τιμὴ μαζὶ μὲ τοὺς ἄλλους ἁγίους πατέρες τῶν Σπηλαίων. Μετὰ τὸν θάνατό του ξέσπασε μεγάλη δυσκολία στὴ μονή, καθὼς οἱ ἀδελφοὶ δὲν κατάφερναν νὰ ἐκλέξουν διάδοχο ἡγούμενο. Πολλοὶ ἀπὸ τοὺς ἁγιότατους γέροντες ἦταν ἄξιοι γιὰ τὸ ὕψιστο αὐτὸ ἀξίωμα, ὅμως κανεὶς δὲν τὸ δεχόταν ἀπὸ τὴν ταπείνωσή του. Προτιμοῦσαν νὰ μείνουν στὴν ὑπακοὴ καὶ στὴν ἡσυχία γιὰ νὰ μὴ χάσουν τὸν θησαυρὸ τῆς ἀρετῆς ποὺ συγκέντρωσαν.

Στενοχωροῦνταν πικρὰ οἱ μοναχικοὶ ἀδελφοί, διότι ἕνα τόσο μεγάλο ποίμνιο δὲν μποροῦσε νὰ μείνει οὔτε μία ὥρα χωρὶς ἀρχιεπίσκοπο ποιμένα. Τὴν Τρίτη χτύπησαν τὸ σήμαντρο τῆς ἁγίας Λαύρας, καὶ ὅλη ἡ ἀδελφότητα μαζεύτηκε στὸν ἁγιοτόκο ναό. Ἄρχισαν θερμὴ ὁλονύκτια προσευχὴ στὴν Ὑπεραγία Θεοτόκο καὶ στοὺς ὁσιότατους πατέρες Ἀντώνιο καὶ Θεοδόσιο γιὰ τὴν ἀνάγκη τους. Παρακαλοῦσαν ἀκόμη καὶ τὸν νεοαναπαυθέντα Πολύκαρπο νὰ μεσιτεύσει στὸν Σωτῆρα Χριστὸν γιὰ τὴν ἐκλογὴ νέου ἁγιωτάτου ἡγουμένου.

Συνέβη μέγα θαῦμα στὴν ὁλονύκτια ἁγία προσευχή τους, καθὼς πολλοὶ μοναχοὶ μαζὶ εἶπαν τὰ ἴδια λόγια. Νὰ πᾶνε ὅλοι μαζὶ στὸν εὐλαβέστατο ἱερέα Βασίλειο τῆς Σχεκόβιτσα, καὶ νὰ τὸν ἐκλέξουν δικό τους ἡγούμενο. Πῆγαν λοιπὸν μὲ μεγάλη βαθιὰ ταπείνωση καὶ προσκύνηση στὸν χήρο πρεσβύτερο Βασίλειο, καὶ τοῦ ζήτησαν νὰ γίνει ποιμένας τους. Ὁ Βασίλειος ἀρνήθηκε γιὰ μεγάλο διάστημα μὲ ταπείνωση, μέχρι ποὺ τελικὰ ὑποχώρησε στὶς ἐπίμονες παρακλήσεις τῶν ὀρθοδόξων μοναχῶν.

Τὴν Παρασκευὴ ὁ Μητροπολίτης Κιέβου Νικηφόρος μαζὶ μὲ ἐπισκόπους χειροθέτησε τὸν Βασίλειο σὲ ἀρχιμανδρίτη τῆς ἁγίας Λαύρας. Δι' εὐχῶν τοῦ ὁσίου πατρὸς ἡμῶν Πολυκάρπου τοῦ ἀρχιμανδρίτου τῶν Σπηλαίων τοῦ Κιέβου, Χριστὲ ὁ Θεός, ἐλέησον ἡμᾶς, ἀμήν.