Πώς ένας ταπεινός βυζαντινός ναός παρά την παραλίαν του Κερατίου εξελίχθη στο πιο φημισμένο ιερόν της Παναγίας σε ολόκληρον τον χριστιανικόν κόσμον; Πώς αυτό το αυτοκρατορικόν λατρευτικόν κέντρον της Θεοτόκου διεδραμάτισε τόσον σπουδαίον ρόλον στην σωτηρίαν της βασιλεύουσης Κωνσταντινουπόλεως; Ο πάνσεπτος ναός των Βλαχερνών υπήρξε το πιο γνωστόν και το πιο φημισμένον ιερόν της Παναγίας στην Κωνσταντινούπολιν επί αιώνας. Είχε διαρκή ακτινοβολίαν σε ολόκληρον τον ορθόδοξον χριστιανικόν κόσμον της εποχής, αποτελώντας προσκυνηματικόν προορισμόν αμετρήτων πιστών.

Τον ευλογημένον αυτόν ναόν έκτισε αρχικώς η ευσεβής αυτοκράτειρα Πουλχερία μεταξύ των ετών τετρακοσίου πεντηκοστού και τετρακοσίου πεντηκοστού τρίτου μετά Χριστόν. Ο σύζυγός της αυτοκράτωρ Μαρκιανός συνέπραξε επίσης στην διακόσμησιν του εξαιρετικού αυτού ναού της Υπεραγίας Δεσποίνης μας. Φαίνεται όμως ότι επί του ευσεβούς αυτοκράτορος Λέοντος του πρώτου ο ναός ολοκληρώθηκε πλήρως και απέκτησε ξεχωριστήν λάμψιν. Τότε δημιουργήθηκε επίσης το περιφανές αγίασμα του ιερού λούσματος και απέκτησε ο ναός ευρύτερον προσκυνηματικόν χαρακτήρα μεταξύ των πιστών.

Στην ίδιαν εκείνην εποχήν εκτίσθη και το παρεκκλήσιον της Αγίας Σορού, διά να δεχτεί τα κειμήλια της Παναγίας. Συγκεκριμένως υπεδέχθη το ωμοφόριον και την Τιμίαν Εσθήτα της Θεοτόκου, τα οποία είχαν μεταφερθεί από την Παλαιστίνην το τετρακόσια εβδομηκοστόν τρίτον. Παραχωρήθηκαν επίσης στον ιερόν αυτόν ναόν σημαντικά περιουσιακά στοιχεία και πλούσια κτήματα διά την κάλυψιν των πολλών λατρευτικών αναγκών του. Ο μεγάλος αυτοκράτωρ Ιουστινιανός, επί της βασιλείας του θείου του Ιουστίνου του πρώτου, τροποποίησε σημαντικώς και τελειοποίησε αρχιτεκτονικώς το αρχικόν οικοδόμημα του ναού.

Ο ιστορικός Προκόπιος σημειώνει ότι στον τύπο της παλαιάς βασιλικής υψώθηκε επιβλητικός τρούλος, στηριγμένος σε ημικύκλιον που σχημάτιζαν οι κίονες. Η σπουδαία αυτή ανακαίνισις επί Ιουστίνου του πρώτου απαθανατίσθηκε μάλιστα και σε δύο επιγράμματα της περιφανούς Παλατινής Ανθολογίας. Πολλοί άλλοι αυτοκράτορες στους κατόπιν αιώνας από προσωπικόν ευσεβές ενδιαφέρον εβοήθησαν στην αναδιοργάνωσιν των Βλαχερνών με ποικίλας πλουσίας δωρεάς. Το μέγεθος των λατρευτικών αναγκών του ναού αποκαλύπτεται από την Νεαράν του Ηρακλείου, η οποία ορίζει το ιερατείον και το προσωπικόν με ακρίβειαν.

Συγκεκριμένως ο ναός είχε δώδεκα πρεσβυτέρους, δεκαοκτώ διακόνους, έξι διακόνισσες, οκτώ υποδιακόνους, είκοσι αναγνώστας, τέσσερις ψάλτας και έξι θυρωρούς συνολικώς. Έτσι εβδομήντα τέσσερις άνθρωποι ευρίσκοντο στην υπηρεσίαν του μεγάλου θρησκευτικού κέντρου λατρείας της Παναγίας των Βλαχερνών στην Κωνσταντινούπολιν. Ο αυτοκράτωρ Ιουστίνος ο δεύτερος είχε προσθέσει επίσης δύο νέας αψίδας, ενισχύοντας έτσι το σταυροειδές αρχιτεκτονικόν σχήμα του ναού. Σε κάποιαν νεωτέραν φάσιν ο Ρωμανός ο τρίτος Αργυρός εδιακόσμησε με χρυσόν και ασήμι τα εσωράχια των τοξοστοιχιών.

Έτσι αναδείχθη ο ευλογημένος αυτός ναός σε εξαίρετον δείγμα της λαμπράς βυζαντινής αυτοκρατορικής ευσεβείας προς την Υπεραγίαν Θεομήτορα. Πρέπει να τονισθεί ιδιαιτέρως ο ένδοξος ρόλος που διεδραμάτισε η Παναγία των Βλαχερνών στην διάρκειαν της σκληράς Εικονομαχίας. Ο ναός των Βλαχερνών αποτελούσε το λατρευτικόν κέντρον των Ορθοδόξων Χριστιανών παράλληλον προς την περίφημον Αγίαν Σοφίαν της βασιλεύουσης Κωνσταντινουπόλεως. Κάθε Παρασκευήν εγίνοντο εκεί ολονύκτιες θερμές αγρυπνίες των πιστών, αφιερωμένες ιδιαιτέρως στην θαυματουργήν εικόνα της Παναγίας.

Επί του εικονομάχου αυτοκράτορος Κωνσταντίνου του πέμπτου, το πλούσιον εικονογραφικόν πρόγραμμα του ναού καταστράφηκε ολοκληρωτικώς από τους εικονομάχους. Όπως μας πληροφορεί ο Βίος του αγίου Στεφάνου του Νέου, ο οποίος εγράφη το οκτακοσιοστόν όγδοον σωτήριον έτος, οι εικονομάχοι έκαναν τραγικά πράγματα. Αντικατέστησαν τις σεπτές αγίες εικόνες του Χριστού, της Παναγίας και των αγίων με κοσμικάς παραστάσεις δένδρων, πτηνών και θηρίων. Έκαναν δηλαδή τον ιερόν εκείνον ναόν να μοιάζει σαν οπωροφυλάκιον και ορνεοσκοπείον αντί διά οίκον προσευχής.

Τότε εξαφανίστηκε επίσης η ξυλίνη, αργυρόχρυσος και ιστορική εικόνα της Παναγίας των Βλαχερνών, με μεγάλην θλίψιν του πιστού λαού. Η εικών αυτή ξαναβρέθηκε όμως, σύμφωνα με την σταθεράν τοπικήν παράδοσιν, το χίλια τριάκοντα μετά Χριστόν κρυμμένη στον τοίχον. Συγκεκριμένως ευρέθη κατά τας εργασίας ανακαινίσεως του ναού, οι οποίες έγιναν επί του ευσεβούς αυτοκράτορος Ρωμανού του τρίτου Αργυρού. Είχε ήδη δημιουργηθεί το όνομα του ξεχωριστού εικονογραφικού τύπου της Παναγίας της Βλαχερνίτισσας, που διεδόθη με αντίγραφα σε ολόκληρον τον ορθόδοξον χριστιανικόν κόσμον.

Στον ευλογημένον αυτόν τύπον η Παναγία εικονίζεται ολόσωμη, μετωπική, με υψωμένα τα δύο της χέρια εις δέησιν προς τον Κύριον. Στο στήθος της, μέσα σε μετάλλιον, παριστάνεται με σεβασμόν ο μικρός Χριστός ευλογών τους πιστούς που προσέρχονται. Με την εικόνα της Βλαχερνίτισσας συνδέεται και το εξαίρετον θαύμα του πέπλου, που ανασηκωνόταν από το πρόσωπον της Θεοτόκου ανάλογα με τις περιστάσεις. Αυτό μαρτυρεί επί λέξει στις ιστορίες της η ευσεβής βασιλόπαιδα Άννα η Κομνηνή στην ευρυτάτην Αλεξιάδα της.

Το γνωστότερον και σπουδαιότερον γεγονός που συνδέεται με τον ναόν είναι η σωτηρία της Πόλεως κατά το έξακόσια είκοσι έξι μετά Χριστόν. Τότε η βασιλεύουσα επολιορκήθη σκληρώς από τα στρατεύματα των βαρβάρων Αβάρων που κατέκλυσαν τας περιοχάς γύρω από τα τείχη της. Η θαυματουργός εικόνα της Βλαχερνίτισσας ελιτανεύθη επισήμως στις επάλξεις από τον γιόν του απουσιάζοντος αυτοκράτορος Ηρακλείου. Συμμετείχε επίσης ο ένδοξος Πατριάρχης Σέργιος και ολόκληρος ο πιστός λαός της Κωνσταντινουπόλεως σε εκείνην την λιτανείαν.

Η σκληρά πολιορκία λύθηκε θαυματουργικώς, η Πόλις διεσώθη και η σωτηρία αποδόθηκε με ευγνωμοσύνην στην Παναγίαν. Σύσσωμος ο πιστός λαός οδηγήθηκε με την εικόνα στον ιστορικόν ναόν, όπου αγρύπνησε ψάλλων τον Ακάθιστον Ύμνον. Το οκτακόσια σαράντα τρία, με την λήξιν της Εικονομαχίας, από τον ναόν των Βλαχερνών ξεκίνησε η εορτή της Ορθοδοξίας. Η εορτή αυτή καθιερώθηκε επισήμως στην Εκκλησίαν διά τον λαμπρόν θρίαμβον των αγίων εικόνων μέσα στην ορθόδοξον λατρείαν.

Κατά την εκκλησιαστικήν παράδοσιν, το εννιακόσια σαράντα τέσσερα ετοποθετήθησαν στο παρεκκλήσιον του ναού των Βλαχερνών δύο εξαίρετα κειμήλια. Ήσαν συγκεκριμένως η ιερά εικόνα του Χριστού και η σεπτή επιστολή του βασιλέως Αβγάρου, που έφεραν από την Έδεσσαν. Μετά το χίλια διακόσια τέσσερα κατέλαβαν τον ναόν των Βλαχερνών οι Λατίνοι σταυροφόροι κατά την οδυνηράν πτώσιν της Πόλεως. Ο ευσεβής αυτοκράτωρ Ιωάννης ο τρίτος Δούκας Βατάτζης τον εξαγόρασε αργότερον από τους Καθολικούς, όπως και πολλά άλλα μοναστήρια της βασιλίδος.

Ολόκληρον το κτηριακόν συγκρότημα κάηκε τελικώς το χίλια τετρακόσια τριάκοντα τέσσερα, ολίγον προ της θλιβεράς Αλώσεως της Πόλεως. Σύμφωνα με τον ιστορικόν Φραντζήν, νεαροί άρχοντες ανέβηκαν στην στέγην ζητούντες νεοσσούς περιστερών και προεκάλεσαν χωρίς να το θέλουν την πυρκαγιάν. Μετά την πυρκαγιάν εκείνην και την Άλωσιν της Κωνσταντινουπόλεως, τα πάντα ερειπώθηκαν και ερημώθηκαν στον αγαπημένον αυτόν τόπον. Έμεινε μόνον ο ιερός χώρος του αγιάσματος, ο οποίος επεριήλθε σε Οθωμανούς μέχρι το χίλια οκτακόσια εξήντα επτά.

Τότε αγοράσθηκε από την συντεχνίαν των Ορθοδόξων Ελλήνων γουναράδων, οι οποίοι έκτισαν πάνω από το άγιασμα μικρόν περικαλλή ναΐσκον. Διά πρεσβειών της Υπεραγίας Θεοτόκου της Βλαχερνιτίσσης, Χριστέ ο Θεός, σκέπε και προστάτευε τας ψυχάς ημών των αμαρτωλών δούλων σου εν παντί.