Στον αρχαίο θρόνο της Αγίας πόλεως Ιερουσαλήμ ένας πατριάρχης κράτησε με γενναιότητα την ορθόδοξη πίστη μέσα από τις φοβερότερες αιρετικές θύελλες του πέμπτου αιώνος. Ο άγιος Ιουβενάλιος ανέβηκε στον πατριαρχικό θρόνο της Ιερουσαλήμ κατά τη βασιλεία του ευσεβούς αυτοκράτορος Θεοδοσίου του Νεωτέρου. Στην εποχή της πατριαρχίας του ασκούνταν στην Παλαιστίνη μεγάλοι φωστήρες της Εκκλησίας, οι περίφημοι άγιοι πατέρες Ευθύμιος και Θεοδόσιος. Ασκητικά αγωνιζόταν επίσης ο άγιος Γεράσιμος ο Ιορδανίτης, ο οποίος είχε υπηρέτη ένα ευγενικό λιοντάρι, και πολλοί άλλοι ένδοξοι ασκητές.

Ο άγιος Ιουβενάλιος ήταν στενός φίλος και συνομιλητής του οσίου Ευθυμίου του Μεγάλου, του πατριάρχη της παλαιστινιακής ασκήσεως. Όμως εκείνους τους χρόνους η Εκκλησία ταραζόταν από επικίνδυνες αιρέσεις που σπέρνονταν από εχθρούς της ορθοδοξίας. Στην εποχή του ξέσπασε η νεστοριανή αίρεση, η οποία βλασφημούσε εναντίον της Πανάχραντης Παρθένου Θεοτόκου με σατανική θρασύτητα. Στην πόλη της Εφέσου συνεκλήθη η Τρίτη Οικουμενική Σύνοδος των αγίων πατέρων για να αντιμετωπίσει τη φρικτή αυτή πλάνη.

Στη σύνοδο εκείνη ο Ιουβενάλιος μαζί με τον άγιο Κύριλλο τον Αλεξανδρείας και τους λοιπούς πατέρες ανεθεμάτισε τον Νεστόριο και την αίρεσή του. Έτσι κράτησε υπερασπισμένη με ζήλο την ορθόδοξη πίστη της Εκκλησίας στην ένωση των δύο φύσεων του Χριστού. Μετά την κοίμηση του αυτοκράτορος Θεοδοσίου ανέβηκε στον θρόνο ο Μαρκιανός μαζί με τη Πουλχερία ως νόμιμη αυτοκράτειρα. Στα χρόνια τους ξέσπασε νέα ολέθρια αίρεση από τον Διόσκορο και τον Ευτυχή, που ψεύδονταν βλασφημώντας ότι στον Χριστό υπάρχει μία μόνο φύση.

Τότε στην πόλη της Χαλκηδόνας συνεκλήθη η Τέταρτη Οικουμενική Σύνοδος των αγίων πατέρων για να καταδικάσει την κακόδοξη αυτή διδασκαλία. Στη σύνοδο εκείνη ο άγιος Ιουβενάλιος έλαμψε ανάμεσα στους πατέρες με τη βαθιά ευσέβεια και τη δογματική του ακρίβεια. Έλαμψε όπως ο αυγερινός ανάμεσα στα αστέρια του ουρανού, διαλύοντας με το φως του τη βαθιά σκότο της αιρέσεως. Καθώς ο πατριάρχης επέστρεφε από τη σύνοδο στην παλαιά πατριαρχική του έδρα, εμφανίστηκε ένας πανούργος αιρετικός.

Ήταν ένας ψευδομοναχός ονόματι Θεοδόσιος, οπαδός του Ευτυχούς, που είχε εκδιωχθεί ντροπιαστικά από μοναστήρι της Αλεξανδρείας. Είχε ενωθεί τότε με τον ασεβή Διόσκορο, αλλά λόγω της δολιότητάς του τιμωρήθηκε με σκληρά κτυπήματα. Ως ταραχοποιός ηγέτης ανέβηκε σε καμήλα και διαπομπεύτηκε με χλευασμούς σε όλη την πόλη της Αλεξανδρείας. Όταν έφτασε στην Παλαιστίνη άρχισε να σκορπίζει τη βλάσφημη αίρεση και να σπέρνει σύγχυση στο πιστό ποίμνιο του Χριστού.

Παρουσιαζόμενος ως υπερασπιστής της παραδόσεως, παρέσυρε με ψεύτικη ευλάβεια ολόκληρες ομάδες ευσεβών χριστιανών και μοναχών στην ολέθρια διδασκαλία του. Στην Παλαιστίνη βρισκόταν τότε η αυτοκράτειρα Ευδοκία, σύζυγος του ευσεβούς Θεοδοσίου του Νεωτέρου, που είχε έρθει σε προσκύνημα στους αγίους τόπους. Ο πανούργος Θεοδόσιος έπεισε αρχικά την ευσεβή αυτοκράτειρα Ευδοκία να αρνηθεί τις αποφάσεις της Συνόδου της Χαλκηδόνας. Με δολιότητα και υποκριτική ευσέβεια κέρδισε την εμπιστοσύνη της και τη μετέτρεψε σε προστάτιδα της κακοδοξίας του στους αγίους τόπους.

Με την αίρεσή του παρέσυρε στη συνέχεια και πολλούς άπειρους μοναχούς, μετατρέποντάς τους σε φανατικούς οπαδούς. Με πλήθος εξαπατημένων μοναχών ξεσήκωσε φοβερή εξέγερση εναντίον του πατριάρχη Ιουβεναλίου, απαιτώντας από αυτόν να καταδικάσει τη Σύνοδο της Χαλκηδόνος. Ο Ιουβενάλιος αρνήθηκε με γενναιότητα να υποκύψει στις απαιτήσεις των αιρετικών και να προδώσει την ορθόδοξη πίστη του. Έτσι τον εκθρόνισαν παράνομα και ο άγιος αναγκάστηκε να καταφύγει στην προστασία της Κωνσταντινουπόλεως, κοντά στον ορθόδοξο αυτοκράτορα Μαρκιανό.

Στο μεταξύ ο αιρετικός Θεοδόσιος, με συμπράκτορα την Ευδοκία και τους τυφλωμένους μοναχούς, ανέβηκε στον πατριαρχικό θρόνο. Από τη θέση αυτής της παράνομης εξουσίας προκάλεσε αμέτρητες συμφορές και διώξεις στους ορθοδόξους πιστούς ολόκληρης της Παλαιστίνης. Επισκόπους και κληρικούς που δεν δέχονταν να κοινωνούν μαζί του τους καθαιρούσε από τα αξιώματά τους. Άλλους τους παρέδιδε σε βασανιστήρια και σε θάνατο, ενώ διαρπάζε τις περιουσίες τους και κατέστρεφε τα σπίτια τους.

Έτσι ακριβώς έπραξε και με τον γενναίο Σεβηριανό, τον επίσκοπο Σκυθοπόλεως, που αρνήθηκε ομολογιακά την αιρετική διδασκαλία του. Καθαιρώντας τον Σεβηριανό από τον επισκοπικό του θρόνο, ο Θεοδόσιος τον παρέδωσε στη συνέχεια στον φοβερό μαρτυρικό θάνατο. Έτσι ολόκληρη η Παλαιστίνη βρισκόταν σε φοβερή ταραχή, και η αγία πόλη Ιερουσαλήμ έμοιαζε αιχμάλωτη και λεηλατημένη από βάρβαρους εισβολείς. Οι άγιοι πατέρες της Παλαιστίνης, θρηνώντας για τη φοβερή διώξη και τη φθορά της Εκκλησίας του Χριστού, κατέφυγαν στις πιο απομακρυσμένες ερήμους της περιοχής.

Φοβούμενοι τα αιματηρά χέρια του τυράννου ψευδοπατριάρχη, παρακαλούσαν με δάκρυα τον Θεό να εκριζώσει την αίρεση. Στον κλήρο της Ιερουσαλήμ βρισκόταν τότε ένας λόγιος και ζηλωτής διάκονος ονόματι Αθανάσιος, υπερασπιστής της ορθοδοξίας. Βλέποντας στον πατριαρχικό θρόνο τον αιρετικό σαν βδέλυγμα ερημώσεως, στάθηκε μπροστά του και του φώναξε γενναία. Του ζήτησε να σταματήσει να γεμίζει την αγία πόλη με αιματηρές δολοφονίες και να μη σηκώνεται πλέον εναντίον του Χριστού.

Τον προέτρεψε επίσης να μην εκδιώκει σαν ληστής το ποίμνιο του Κυρίου από τη θεία περίβολο της Εκκλησίας. Αμέσως μόλις ο διάκονος είπε τα λόγια αυτά, οι οπλισμένοι φύλακες του Θεοδοσίου τον άρπαξαν με βία. Τον έσυραν έξω από τον ναό, τον βασάνισαν με ποικίλους τρόπους και τέλος τον αποκεφάλισαν με τσεκούρι. Το σώμα του δέθηκε με σκοινί από τα πόδια και σύρθηκε σε όλη την πόλη ως μάρτυρας ομολογίας. Στο τέλος ρίχτηκε στους πεινασμένους σκύλους για να το κατασπαράξουν, παίρνοντας έτσι ο διάκονος τον αμάραντο στέφανο του ομολογητή μάρτυρα.

Στο μεταξύ ο στρατηγός Δωρόθεος, που είχε διοριστεί από τον αυτοκράτορα κυβερνήτης ολόκληρης της Παλαιστίνης, βρισκόταν τότε σε σπουδαία στρατιωτική εκστρατεία. Πολεμούσε εκείνες τις ημέρες εναντίον των ληστρικών Μωαβιτών στις γειτονικές περιοχές της Ιορδανίας, μακριά από την έδρα της Ιερουσαλήμ. Όταν έμαθε για τα φοβερά γεγονότα της αγίας πόλεως, επέστρεψε βιαστικά με όλο τον στρατό του στην Ιερουσαλήμ. Όμως οι ένοπλοι οπαδοί του ψευδοπατριάρχη και της αυτοκράτειρας του έκλεισαν προκλητικά τις πύλες της πόλεως μπροστά του.

Τον άφησαν να μπει μόνο αφότου τους υποσχέθηκε ότι θα ομονοεί μαζί τους στα αιρετικά τους πιστεύω. Έτσι ο ψευδοπατριάρχης Θεοδόσιος, ταράζοντας την Εκκλησία, παρέμεινε στον θρόνο της Ιερουσαλήμ επί είκοσι μήνες ολόκληρους. Παρέμεινε μέχρι τη στιγμή που ο αυτοκράτορας έστειλε διαταγή στον στρατηγό να τον συλλάβει ως στασιαστή και φονιά. Ο Θεοδόσιος όμως μυρίστηκε εκ των προτέρων την αυτοκρατορική διαταγή και κατέφυγε κρυφά στο απομακρυσμένο όρος Σινά της ερήμου.

Εκεί παρέμενε στην αφάνεια ως κατάσκοπος της κοιλάδος του ψεύδους, μακριά από τα όμματα της δικαιοσύνης. Τότε ο αληθινός πατριάρχης Ιουβενάλιος, που έχαιρε μεγάλης εκτίμησης στον Μαρκιανό και στην Πουλχερία, επέστρεψε στην έδρα του. Με την έγκριση του αυτοκράτορος επέστρεψε ο άγιος στην Ιερουσαλήμ, ανέλαβε ξανά τον πατριαρχικό του θρόνο και άρχισε να αποκαθιστά την τάξη της Εκκλησίας. Οι ερημίτες πατέρες, μαθαίνοντας την επιστροφή του, γέμισαν με μεγάλη χαρά και επέστρεψαν ο καθένας στις μονές του.

Η αυτοκράτειρα Ευδοκία, παρασυρμένη πρωτύτερα στην ευτυχιανή αίρεση από τον Θεοδόσιο, ταλαντευόταν ψυχικά για το σωστό. Έστειλε τότε αγγελιοφόρο στην Αντιόχεια προς τον όσιο Συμεών τον στυλίτη, ζητώντας του ωφέλιμη συμβουλή και πνευματική κατεύθυνση. Εκείνος της απάντησε με πατρική επιστολή, διατάζοντάς της να συμφιλιωθεί αμέσως με τον αληθινό ορθόδοξο πατριάρχη Ιουβενάλιο. Της παρήγγειλε επίσης να ακολουθήσει με προθυμία την ευσεβή ορθόδοξη διδασκαλία του και να αποκηρύξει δημόσια την κακοδοξία του Ευτυχούς.

Η αυτοκράτειρα υπάκουσε αμέσως, αποκήρυξε δημοσίως την αίρεση και έγινε ξανά κοινωνός της καθολικής ορθόδοξης Εκκλησίας. Βλέποντας το παράδειγμά της, αμέτρητο πλήθος λαϊκών και μοναχών, που είχαν εξαπατηθεί από τον Θεοδόσιο, στράφηκαν στην ορθοδοξία. Έπειτα ο άγιος Ιουβενάλιος έζησε τον υπόλοιπο βίο του ειρηνικά, στολίζοντας την Εκκλησία με λόγο, βίο και ποιμαντική επαγρύπνηση. Όταν ο Μαρκιανός με την Πουλχερία οικοδόμησαν στις Βλαχέρνες ναό αφιερωμένο στη Θεοτόκο, του έγραψαν για τον τόπο ταφής της.

Ο πατριάρχης τους θύμισε την αρχαία αληθή παράδοση για την αγγελική κηδεία της Παναγίας και τα ευρεθέντα ταφικά οθόνια. Τους έστειλε τότε σφραγισμένη τη λάρνακα της Θεοτόκου με τα οθόνια ως πολύτιμη ευλογία της Εκκλησίας. Διά πρεσβειών του αγίου Ιουβεναλίου, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός ημών, ελέησον και σώσον ημάς τους αναξίους δούλους σου.