Τρία διαφορετικά ζεύγη αδελφών αγίων με τα ίδια δύο ονόματα κοσμούν το συναξάριο της Εκκλησίας μας ως ανάργυροι θαυματουργοί ιατροί. Όλοι μαζί έξι, αδελφοί κατά σάρκα και κατά πνεύμα, υπήρξαν ιατροί στο επάγγελμα και θεράπευαν τους ασθενείς διά της επιστήμης τους. Περισσότερο όμως θεράπευαν διά της θείας δυνάμεως του Χριστού σχεδόν κάθε νόσο των ανθρώπων αλλά και των ζώων με θαυμαστό τρόπο. Για αυτό ακριβώς τιμώνται από τους ορθοδόξους πιστούς ως οι ουράνιοι προστάτες όλων των ιατρών και των θεραπόντων.

Τα θαύματα που τελούσαν χωρίς να δέχονται κανένα αργύριο ή αμοιβή έδιναν αξιοπιστία στο κήρυγμά τους περί της αληθούς πίστεως. Η φήμη τους εξαπλώθηκε γρήγορα παντού στις πόλεις και στις κωμοπόλεις της αυτοκρατορίας, και τα θαύματα συνεχίστηκαν ακόμη και μετά τον μακάριο θάνατό τους. Το πρώτο ζεύγος, οι ρωμαίοι Κοσμάς και Δαμιανός, εορτάζονται από την Εκκλησία την πρώτη ημέρα του Ιουλίου με κάθε ευλάβεια. Γεννήθηκαν στην αρχαία Ρώμη από τον ίδιο πατέρα και την ίδια μητέρα, ευσεβείς χριστιανούς που τους ανέθρεψαν στους κανόνες της ευσεβείας.

Έτσι από τη νεαρή τους ηλικία αφοσιώθηκαν στη μελέτη του θείου νόμου και στην εκμάθηση της ιατρικής τέχνης για χάρη των ασθενών. Έζησαν ζωή αγνή και αυστηρή, ξένη προς κάθε σαρκικό πάθος και κάθε επιθυμία πλούτου ή ανθρωπίνης τιμής, αναζητώντας μόνο τη βασιλεία των ουρανών. Όταν ολοκλήρωσαν τις σπουδές τους στην ιατρική επιστήμη οι δύο αδελφοί άρχισαν να θεραπεύουν με επιτυχία κάθε είδος ασθενείας του ανθρωπίνου σώματος. Σε όποιους ασθενείς ανθρώπους ή ζώα και αν επέθεταν τα χέρια τους, εκείνοι αμέσως αποκτούσαν πλήρη και τέλεια υγεία διά της θείας χάριτος.

Δεν λάμβαναν κανέναν μισθό ή ανταμοιβή από κανέναν για τις θεραπείες αυτές, και έτσι έγιναν γνωστοί παντού ως οι ανάργυροι ιατροί. Μία μόνο πολύτιμη ανταμοιβή ζητούσαν από τους θεραπευομένους, την πίστη τους στον Κύριο και Θεό μας Ιησού Χριστό. Πραγματικά όχι μόνο στη Ρώμη αλλά και στις γύρω πόλεις και στα χωριά πολλούς οδήγησαν στην αλήθεια της ορθοδόξου πίστεως. Πέρα από τη χάρη της θεραπείας ευεργετούσαν επίσης τον λαό και με γενναιόδωρες ελεημοσύνες προς τους πένητες και τους πεινώντες.

Είχαν μεγάλη πατρική περιουσία την οποία πούλησαν και διένειμαν στους φτωχούς, στους αναγκεμένους και στους χήρες. Έτρεφαν τους πεινώντες, έντυναν τους γυμνούς, έδειχναν ευσπλαχνία προς όλους τους πτωχούς και τους πάσχοντες της Ρώμης. Όταν θεράπευαν τους αρρώστους τους έλεγαν ότι μόνο επιθέτουν χέρια, ενώ όλη η ενέργεια ανήκει στη δύναμη του ενός αληθινού Κυρίου Ιησού Χριστού. Έτσι καθημερινά πολλοί ειδωλολάτρες απομακρύνονταν από τις πλάνες των ψεύτικων θεών και προσέρχονταν με μετάνοια στην ορθόδοξη Εκκλησία του Χριστού.

Στο διάβα της εποχής βασίλευε στη Ρώμη ο σκληρός αυτοκράτορας Καρίνος, ο οποίος μισούσε με πάθος τη χριστιανική πίστη και τους πιστούς. Ο διάβολος, φθονώντας τη λάμπουσα από αρετές πολιτεία των αγίων, υπέβαλε σε ορισμένους κακοήθεις την ιδέα να συκοφαντήσουν τους αδελφούς ενώπιον του ηγεμόνα. Πραγματικά εκείνοι μετέβησαν στον Καρίνο και απέδωσαν τα θαύματα των αγίων σε υποτιθέμενες μαγικές πράξεις και διαβολικές τεχνικές. Ο Καρίνος, ακούοντας τους συκοφάντες, έστειλε αμέσως στρατιώτες στο χωριό όπου διέμεναν οι άγιοι με την εντολή να τους συλλάβουν.

Όταν οι στρατιώτες έφτασαν στο χωριό και ζητούσαν τους αναργύρους, οι πιστοί παρακάλεσαν θερμά τους αγίους να κρυφτούν για λίγο μέχρι να καταλαγιάσει η οργή του βασιλιά. Οι άγιοι αρνήθηκαν αρχικά γιατί επιθυμούσαν να ομολογήσουν με χαρά τον Χριστό, αλλά τελικά υπάκουσαν στις δακρυσμένες παρακλήσεις και κρύφτηκαν σε σπηλιά. Οι στρατιώτες, μη βρίσκοντας τους ζητουμένους, συνέλαβαν αντί αυτών μερικούς ευσεβείς άνδρες του χωριού και τους οδήγησαν δεμένους προς τη Ρώμη. Όταν το έμαθαν οι Κοσμάς και Δαμιανός βγήκαν αμέσως από τη σπηλιά και έτρεξαν να προφτάσουν τους στρατιώτες στον δρόμο.

Φτάνοντάς τους είπαν να ελευθερώσουν τους αθώους και να συλλάβουν αυτούς, διότι αυτοί ακριβώς ήταν εκείνοι που ζητούσαν. Έτσι οι στρατιώτες ελευθέρωσαν τους ευσεβείς άνδρες και έδεσαν με αλυσίδες τους δύο αναργύρους αδελφούς για τη Ρώμη. Στη Ρώμη οι άγιοι κρατήθηκαν στη φυλακή μέχρι την επόμενη ημέρα της κρίσεώς τους ενώπιον του τυράννου. Ο Καρίνος κάθισε στο συνηθισμένο του δικαστήριο και διέταξε να τους φέρουν δεμένους ενώπιον του πλήθους.

Με μεγάλη φωνή τους κατηγόρησε ότι αντιτίθενται στους θεούς των πατέρων του και ότι θεραπεύουν με μαγικές τέχνες τους ανθρώπους και τα ζώα. Τους πρότεινε να εγκαταλείψουν την υποτιθέμενη πλάνη τους και να προσφέρουν θυσία στους θεούς που μέχρι τώρα τους ανέχτηκαν. Οι άγιοι σαν με ένα στόμα του απάντησαν ότι δεν παραπλάνησαν κανέναν, ούτε γνωρίζουν καμία μαγική τέχνη της κολάσεως. Θεραπεύουν με μόνη τη δύναμη του Σωτήρος Ιησού Χριστού, ο οποίος προσέταξε στους αποστόλους να ιατρεύουν τους ασθενείς δωρεάν χωρίς να ζητούν χρήματα.

Δηλώσαν ότι δεν αναζητούν περιουσίες αλλά τη σωτηρία των ψυχών των ανθρώπων και διακονούν τους πτωχούς ως αυτόν τον ίδιο τον Κύριο. Όταν ο τύραννος τους πίεσε ξανά, εκείνοι ζήτησαν από τον Θεό για χάρη της δόξης Του να φανεί η αδυναμία των ψεύτικων ειδώλων. Αμέσως άλλαξε το πρόσωπο του Καρίνου και στράφηκε ο λαιμός του προς τα οπίσω, ώστε δεν μπορούσε να γυρίσει πίσω. Ο λαός που έβλεπε αυτό το φοβερό σημείο εφώναζε με μια φωνή ότι μέγας είναι ο Θεός των χριστιανών και κανένας άλλος δεν υπάρχει.

Τότε πολλοί στη Ρώμη πίστεψαν στον Χριστό και ικέτευσαν τους αναργύρους ιατρούς να θεραπεύσουν και τον ίδιο τον αυτοκράτορα. Ο Καρίνος επίσης παρακαλούσε τους αγίους ομολογώντας ότι αναγνωρίζει αυτούς ως αληθινούς δούλους του ζώντος Θεού. Οι άγιοι του απάντησαν ότι αν αναγνωρίσει εκείνον που του χάρισε τη ζωή και την εξουσία, ο Κύριος θα τον θεραπεύσει αμέσως. Ο βασιλιάς τότε ομολόγησε με δυνατή φωνή την πίστη του στον Κύριο Ιησού Χριστό ως τον μόνο αληθινό Θεό.

Καθώς πρόφερε τα λόγια αυτά της μετανοίας ευθύς ίσιωσε ο λαιμός του και επέστρεψε το πρόσωπο στη φυσική του θέση. Ο αυτοκράτορας σηκώθηκε από τον θρόνο, ύψωσε τα μάτια του στον ουρανό και αναπέμπει ευχαριστίες μαζί με όλον τον λαό. Δοξάζοντας τον Χριστό ως αληθινό Θεό που τον οδήγησε από το σκότος στο φως, τίμησε τους αναργύρους με δώρα. Έτσι ελευθέρωσε εν ειρήνη τους Κοσμά και Δαμιανό και τους επέτρεψε να επιστρέψουν στο χωριό τους ασφαλείς.

Έξω από τη Ρώμη τους υποδέχθηκαν με μεγάλη χαρά και αγαλλίαση οι κάτοικοι των γύρω χωριών και των κωμοπόλεων. Οι άγιοι συνέχισαν την αποστολή τους με ζήλο, περιερχόμενοι τις γύρω περιοχές και ευεργετώντας τους πάσχοντες με θεραπείες δωρεάν. Στην ίδια χώρα ζούσε ένας εξέχων ιατρός, ο οποίος είχε διδάξει στους αγίους Κοσμά και Δαμιανό την ιατρική τέχνη από νεαρή ηλικία. Τον δάσκαλο αυτό ο διάβολος, που δεν άντεχε τη δόξα των αγίων, τον γέμισε με τον φοβερό φθόνο εναντίον των πρώην μαθητών του.

Καλώντας τους με δολιότητα κοντά του τους πρότεινε να ανέβουν μαζί στο βουνό για να συλλέξουν θεραπευτικά βότανα. Κρύβοντας στην καρδιά του την κάινειο σκέψη τους οδήγησε μακριά στις βουνοπλαγιές, και κανόνισε ώστε ο καθένας να συλλέγει χωριστά. Επιτέθηκε πρώτα στον έναν αδελφό αιφνιδιαστικά και τον σκότωσε χτυπώντας τον αλύπητα με πέτρες ενώ εκείνος ήταν εντελώς άοπλος και απροετοίμαστος. Με τον ίδιο τρόπο εξόντωσε στη συνέχεια και τον δεύτερο αδελφό και έκρυψε τα τίμια σώματά τους σε ένα παρακείμενο πηγάδι.

Έτσι οι άγιοι αθλοφόροι του Χριστού ανάργυροι ιατροί έλαβαν τέλος μακάριο και στεφανώθηκαν με τα στεφάνια του μαρτυρίου. Έγιναν λοιπόν αιώνιο παράδειγμα ολοκληρωτικής ανιδιοτελείας και αληθινής αγάπης προς τον πλησίον σε κάθε γενεά πιστών της Εκκλησίας. Τμήματα των τιμίων κρανίων τους φυλάσσονται με ευλάβεια στην ιερά μονή του Παντοκράτορος στο Άγιον Όρος ως ευλογία. Διά πρεσβειών των αγίων αναργύρων Κοσμά και Δαμιανού, Κύριε Ιησού Χριστέ ο Θεός ημών, ελέησον και θεράπευσον πάντας ημάς τους ασθενούντας δούλους σου.