Ένας πατριάρχης δολοφονήθηκε με στραγγαλισμό από Γενίτσαρους στην παραλία του Αγίου Στεφάνου, καθώς οι εχθροί της Ορθοδοξίας ήθελαν να σιωπήσει για πάντα η φωνή του. Ο πολύτλας Ιερομάρτυς Κύριλλος Λούκαρις γέμισε με την παρουσία του ολόκληρο τον δέκατο έβδομο αιώνα, αγωνιζόμενος ακούραστα κατά της Ουνίας και των Ιησουϊτών. Γεννήθηκε στον Χάνδακα της Κρήτης κατά τον Νοέμβριο του χιλιοστού πεντακοσιοστού εβδομηκοστού δευτέρου έτους από Χριστού γεννήσεως. Ο πατέρας του Στέφανος υπηρετούσε ως ιερεύς και του μετέδωσε από νωρίς την αγάπη προς την ορθόδοξη πίστη και την Εκκλησία.

Έλαβε στο άγιο Βάπτισμα το όνομα Κωνσταντίνος και διδάσκαλός του υπήρξε ο σοφός ιερομόναχος Μελέτιος Βλαστός. Αναχώρησε για τη μεγάλη πόλη της Βενετίας προκειμένου να συνεχίσει τις σπουδές του υπό τον επίσκοπο Κυθήρων Μάξιμο Μαργούνιο. Κατόπιν φοίτησε στο φημισμένο πανεπιστήμιο της Παδούης, όπου διδάχθηκε φιλοσοφία και θεολογία με ιδιαίτερη επιμέλεια και αφοσίωση. Επέστρεψε στην αγαπημένη του Κρήτη και εκάρη μοναχός στη Μονή της Αγκαράθου, ξεκινώντας έτσι τη μοναστική πορεία του.

Έμεινε όμως ελάχιστο χρονικό διάστημα στη μετάνοιά του, διότι τον κάλεσε επειγόντως ο συγγενής του πατριάρχης Αλεξανδρείας Μελέτιος Πηγάς. Η οξυδέρκεια του γέροντος πατριάρχου είχε διακρίνει τις πνευματικές αρετές και τα φυσικά χαρίσματα του νεαρού μοναχού. Ο νεαρός Κύριλλος ξεχώριζε ήδη μεταξύ των συγχρόνων του για τη βαθιά του παιδεία και την αγαπώσα προσήλωση στην Ορθοδοξία. Ο πατριάρχης Μελέτιος Πηγάς τον χειροτόνησε διάκονο και ακολούθως πρεσβύτερο μέσα σε ένα σύντομο χρονικό διάστημα.

Τον ονόμασε επιπλέον πρωτοσύγκελλο του πατριαρχείου Αλεξανδρείας και τον προετοίμαζε διαρκώς για μεγαλύτερες ευθύνες της Εκκλησίας. Απεστάλη ως επίτροπος στην απομακρυσμένη Πολωνία προκειμένου να στηρίξει το ορθόδοξο ποίμνιο που υπέφερε από τις επιθέσεις της Ουνίας. Εργάστηκε εκεί με μεγάλο ζήλο επί τρία ολόκληρα έτη, παρά τους τρομερούς κινδύνους από τον διωγμό του βασιλιά Σιγισμούνδου. Απεστάλη και πάλι ως μέγας αρχιμανδρίτης και έξαρχος στην Πολωνία προκειμένου να συνεχίσει την υπεράσπιση της ορθοδόξου πίστεως.

Πέρασε από την Κρήτη και τη Χίο για να αντιμετωπίσει την προπαγάνδα των Ιησουϊτών στους τοπικούς ορθοδόξους πληθυσμούς. Μετέβη ακολούθως στις Παραδουνάβιες χώρες προκειμένου να στηρίξει εκεί το αδύναμο ορθόδοξο ποίμνιο και τους ποιμένες του. Καθώς βρισκόταν στο Ιάσιο της Μολδαβίας, έλαβε επιστολή του πατριάρχου Μελετίου που τον καλούσε επειγόντως πίσω. Έπρεπε να επιστρέψει αμέσως στην Αλεξάνδρεια προκειμένου να λάβει τις τελευταίες υποθήκες και τη διαδοχή του πατριαρχικού Θρόνου.

Εξελέγη επισήμως πατριάρχης Αλεξανδρείας σε ηλικία είκοσι εννέα μόλις ετών μετά την κοίμηση του γέροντος Μελετίου Πηγά. Ανέλαβε τότε τη μεγάλη ευθύνη της ποιμάνσεως του πατριαρχείου σε μια ιδιαίτερα δύσκολη και ταραγμένη εποχή για την Ορθοδοξία. Από τα πρώτα ποιμαντικά του βήματα ως πατριάρχης Αλεξανδρείας έδειξε ζήλο και αποφασιστικότητα στην υπεράσπιση της ορθοδόξου παραδόσεως. Συγκάλεσε αμέσως τοπική Σύνοδο στο Κάιρο και καταδίκασε τους Λατίνους που είχαν προσεταιριστεί τους Κόπτες κατά του πατριαρχείου.

Έσπευσε στην Κύπρο μετά από επίσημη πρόσκληση των πιστών για να ειρηνεύσει την τοπική Εκκλησία από εσωτερικές διενέξεις. Ταξίδεψε επίσης στα Ιεροσόλυμα και στη Δαμασκό για να συμβάλει στη χειροτονία του πατριάρχου Ιεροσολύμων Θεοφάνους. Επανέκαμψε στην Αίγυπτο και αφιερώθηκε στο κήρυγμα του θείου λόγου με μεγάλη φιλοπονία και ποιμαντικό ενδιαφέρον. Φρόντισε για τη συντήρηση των πατριαρχικών κτηρίων και ναών της Αλεξανδρείας και ίδρυσε επιπλέον νέους ιερούς ναούς.

Απάλλαξε ταυτόχρονα το πατριαρχείο Αλεξανδρείας από τα παλαιά οικονομικά χρέη που το επιβάρυναν για πολλά έτη. Συνέγραψε επίσης σε απλή γλώσσα δύο σπουδαίες πραγματείες προς διαφώτιση του ορθοδόξου πληρώματος της Εκκλησίας του. Η μία κατέκρινε αυστηρώς το παπικό πρωτείο, ενώ η άλλη αποκάλυπτε τις σατανικές μεθόδους των Ιησουϊτών της εποχής. Η ποιμαντορία του αφιερώθηκε εξ ολοκλήρου στην προστασία της ορθοδόξου πίστεως από τους πολυάριθμους εχθρούς της εποχής εκείνης.

Έγινε επιπλέον ευρύτατα γνωστός σε όλη την Ανατολή ως ακούραστος υπέρμαχος της πατρώας ορθοδόξου πίστεως των αγίων πατέρων. Πολλοί ορθόδοξοι ποιμένες ζητούσαν τη συμβουλή του για ζητήματα δογματικά και ποιμαντικά της ταραγμένης εποχής τους. Κατά τον Φεβρουάριο του χιλιοστού εξακοσιοστού δωδέκατου έτους εξελέγη επιτηρητής του Οικουμενικού Θρόνου, αλλά παραιτήθηκε σύντομα. Κάποιοι αρχιερείς φατρίασαν εναντίον του και προκάλεσαν μεγάλη σύγχυση στην Εκκλησία της Κωνσταντινουπόλεως εκείνης της εποχής.

Αναχώρησε αμέσως για το Άγιο Όρος και κατόπιν για τη Βλαχία, όπου παρέμεινε επί τέσσερα ολόκληρα έτη. Δίδαξε τον λαό και αγωνιζόταν συστηματικά κατά της Ουνίας με όλα τα πνευματικά μέσα που διέθετε. Προτού αναχωρήσει από τη Βλαχία εξέδωσε εγκύκλιο Τόμο προς τους ορθοδόξους πιστούς όλων των επαρχιών της Εκκλησίας. Καταδίκαζε επισήμως τη διδασκαλία των Λατίνων και έλεγχε τους λατινόφρονες Έλληνες τροφίμους της σχολής της Ρώμης.

Συνιστούσε ταυτόχρονα την απαρασάλευτη εμμονή στην ορθόδοξη πίστη ως τον μοναδικό τρόπο άμυνας κατά των εχθρών της ευσεβείας. Επανήλθε στην Αίγυπτο και ασχολήθηκε με το κήρυγμα και την κατήχηση μέχρι την εκλογή του στον Οικουμενικό Θρόνο. Μετά τον θάνατο του πατριάρχου Τιμοθέου εξελέγη Οικουμενικός Πατριάρχης κατά τον Νοέμβριο του χιλιοστού εξακοσιοστού εικοστού έτους. Παρέμεινε στον Θρόνο μόλις δυόμιση έτη και κατόπιν εξορίστηκε σιδηροδέσμιος στη Ρόδο από τους πολέμιούς του.

Κατηγορήθηκε ψευδώς ότι προετοίμαζε επανάσταση των ελληνικών νησιών εναντίον της Υψηλής Πύλης και της οθωμανικής εξουσίας. Οι εχθροί της Ορθοδοξίας πάντοτε εύρισκαν νέους τρόπους για να συκοφαντούν τον γνήσιο ποιμένα της ορθοδόξου Εκκλησίας. Ο νέος πατριάρχης Άνθιμος έστειλε αρχιερείς στη Ρόδο για να τον πείσουν να υποβάλει κανονική παραίτηση από τον Οικουμενικό Θρόνο. Ο Κύριλλος όμως απέρριψε σθεναρά την πρόταση και επέστρεψε στη Βασιλεύουσα με εντολή του Μεγάλου Βεζύρη της Πύλης.

Έγινε θριαμβευτικά δεκτός από τους χριστιανούς της Κωνσταντινουπόλεως και πολλοί κατέφθαναν στον Γαλατά για να λάβουν την ευλογία του. Οι αρχιερείς, οι πρόκριτοι και ο πιστός λαός ζητούσαν επίμονα την επάνοδο του γνησίου ποιμένος τους στον Θρόνο. Ο πατριάρχης Άνθιμος αναγκάστηκε τελικά να παραιτηθεί και ο Κύριλλος επανήλθε στον Οικουμενικό Θρόνο με μεγάλη χαρά. Οι πολέμιοί του βρήκαν λίγο αργότερα πειθήνιο όργανο τον Βεροίας Κύριλλο Κονταρή που εγκαταστάθηκε στην ίδια την Κωνσταντινούπολη.

Άρχισε ο νέος τους εκπρόσωπος να συκοφαντεί τον πατριάρχη και τον κατηγορούσε ψευδώς ότι συνωμοτούσε εναντίον της Υψηλής Πύλης. Ο πατριάρχης απομακρύνθηκε αρχικά από τον Θρόνο, αλλά λόγω γενικής αγανακτήσεως επανήλθε μετά από επτά μόλις ημέρες. Οι εχθροί του δεν σταμάτησαν στιγμή να εργάζονται για την οριστική απομάκρυνσή του από την πατριαρχική του διακονία. Δίνοντας πλούσια χρηματικά ποσά στους τούρκους τον εξόρισαν στην Τένεδο και τοποθέτησαν στον Θρόνο τον Αθανάσιο Πατελλάρο.

Η παρανομία όμως δεν διήρκησε πολύ, διότι μετά από έναν μόλις μήνα απομακρύνθηκε ο Αθανάσιος και ο Κύριλλος επανήλθε. Οι εχθροί του παρέμεναν αμετανόητοι και συνέχιζαν να δωροδοκούν με σκοπό την οριστική απομάκρυνσή του από τον πατριαρχικό Θρόνο. Ο Σουλτάνος Μουράτ, ευρισκόμενος στην εκστρατεία κατά της Βαγδάτης, αποδέχθηκε τις ψευδείς κατηγορίες και διέταξε τη θανάτωση του πατριάρχου. Συνελήφθη από απόσπασμα τσαούσηδων κατά τον Ιούνιο του χιλιοστού εξακοσιοστού τριακοστού ογδόου έτους από Χριστού γεννήσεως.

Φυλακίστηκε στο φρούριο Ρούμελη Χισσάρ, όπου τον παρέλαβαν δεκαπέντε γενίτσαροι και άλλοι ανώτεροι κρατικοί υπάλληλοι της εποχής. Μεταφέρθηκε σε ένα μικρό πλοιάριο μέχρι την παραλία του Αγίου Στεφάνου, όπου εκτελέστηκε με στραγγαλισμό μαρτυρικά. Ο πιστός λαός εξεγέρθηκε εναντίον του Κονταρή μόλις πληροφορήθηκε την επομένη ημέρα τον μαρτυρικό θάνατο του ποιμένος του. Το σώμα του πατριάρχου τάφηκε πρόχειρα στην άμμο του αιγιαλού της Προποντίδος από τους εκτελεστές του.

Άνθρωποι του Κονταρή το ξέθαψαν μετά τρεις ημέρες και το έριξαν στη θάλασσα για να μη βρεθεί. Βρέθηκε όμως από κάποιους αλιείς και ενταφιάστηκε κρυφά από τους πιστούς στη Μονή του Αγίου Ανδρέα. Μετά παρέλευση τριών ετών μεταφέρθηκε με μέριμνα του πατριάρχου Παρθενίου του Γέροντος στη Μονή Καμαριωτίσσης της νήσου Χάλκης. Τα ιερά λείψανά του τοποθετήθηκαν στο ιερό Βήμα του Καθολικού της Μονής, κάτω από την αγία Τράπεζα. Αργότερα μεταφέρθηκαν στο πατριαρχικό σκευοφυλάκιο και έπειτα αποδόθηκαν στην ιερά Μονή της Αγκαράθου, όπου φυλάσσονται μέχρι σήμερα.

Η επίσημη αγιοκατάταξη έγινε από τη Σύνοδο του πατριαρχείου Αλεξανδρείας κατά τον Οκτώβριο του δισχιλιοστού ενάτου έτους.