Στην αρχαία περιοχή της Παλαιστίνης, στις πρώτες ημέρες της αποστολικής Εκκλησίας, ξεκίνησε η ιστορία της θαυματουργής εικόνας της Λύδδας. Ο πρωτοκορυφαίος Απόστολος Πέτρος και ο Άγιος Απόστολος Ιωάννης ο Θεολόγος βρέθηκαν στην πόλη της Λύδδας. Η αρχαία αυτή πόλις της Παλαιστίνης αργότερα ονομάστηκε Διόσπολη και βρισκόταν κοντά στην Ιερουσαλήμ της παλαιάς εκκλησιαστικής γης. Οι δύο Απόστολοι κήρυτταν τον Χριστό στους κατοίκους εκεί και έφερναν πολλούς στην ορθόδοξη χριστιανική πίστη.

Ίδρυσαν τότε στη Λύδδα τον πρώτο εκκλησιαστικό ναό της πόλεως, αφιερωμένο πανηγυρικά στην Πανάχραντη Παρθένο Θεοτόκο. Έπειτα οι δύο Απόστολοι επέστρεψαν στην Ιερουσαλήμ και παρακάλεσαν την Παναγία να επισκεφθεί προσωπικά τον νεόκτιστο ναό. Της ζήτησαν να ευλογήσει αυτόν τον ιερό οίκο με την παρουσία της και να αγιάσει τους πιστούς. Η Παναγία τους απάντησε λοιπόν με χαρά να επιστρέψουν στη Λύδδα, διότι Αυτή θα βρισκόταν εκεί μαζί τους.

Όταν λοιπόν επέστρεψαν πάλι στη Λύδδα, είδαν στην εκκλησία ένα εκπληκτικό υπερφυσικό θαύμα της θείας ελεήμονος πρόνοιας. Πάνω σε έναν από τους πέτρινους κίονες, οι οποίοι στήριζαν το ιερό οικοδόμημα, εμφανίστηκε ξαφνικά αχειροποίητη εικόνα της Θεοτόκου. Η εικόνα αυτή δεν ήταν φτιαγμένη από ανθρώπινο χέρι, αλλά είχε σχηματιστεί υπερφυσικά κατά θεία βούληση και επέμβαση. Η ιερή εκείνη εικόνα αποτύπωνε την ωραία μορφή της Παναγίας με όλα τα ενδύματα τα οποία συνήθως εφορούσε.

Όταν την είδαν οι δύο Απόστολοι, προσκύνησαν με βαθιά ευλάβεια αυτή τη θαυματουργή και αχειροποίητη εικόνα. Ευχαρίστησαν τον σαρκωθέντα Λόγο, ο οποίος γεννήθηκε από την Αειπάρθενο, για το ξεχωριστό αυτό σημείο της θείας ευλογίας. Έπειτα ήλθε στη Λύδδα και η ίδια η Παναγία και είδε την αχειροποίητη εικόνα της και τους πιστούς. Χαρά πνευματική γέμισε την Παρθένο Μαρία και έδωσε στην εικόνα τη χάρη και τη δύναμη της θαυματουργίας.

Πέρασαν αρκετά χρόνια και ανέβηκε στον θρόνο των ρωμαϊκών αυτοκρατόρων ο Ιουλιανός ο Παραβάτης, σκληρός διώκτης. Σήκωσε φοβερό διωγμό κατά της Εκκλησίας του Χριστού και επεδίωκε να σβήσει την ορθόδοξη χριστιανική πίστη. Έχοντας πληροφορηθεί την ύπαρξη της θαυματουργής εικόνας στη Λύδδα, έστειλε ομώνυμο συγγενή του να την σβήσει. Πραγματοποιήθηκε τότε ένα παραδοξότατο και ξεχωριστό θαύμα ενώπιον των ίδιων των βέβηλων εκείνων εκτελεστών της αυτοκρατορικής εντολής.

Όσο οι λιθοξόοι προσπαθούσαν με τα εργαλεία τους να σβήσουν την ιερή εικόνα, τα χρώματα διεισδυσαν βαθύτερα. Οι γραμμές και τα χρώματα προχωρούσαν μέσα στο ίδιο το πέτρινο σώμα του κίονα και η εικόνα παρέμενε άθικτη. Έτσι μετά από πολλή ταλαιπωρία και κόπο οι λιθοξόοι αναχώρησαν, χωρίς να καταφέρουν απολύτως τίποτα στην προσπάθειά τους. Η φήμη του εκπληκτικού αυτού θαύματος διαδόθηκε σε όλα τα μέρη της οικουμένης σαν φωτεινό σύμβολο της θείας προστασίας.

Από τότε πλήθος πιστών άρχισε να συρρέει στη Λύδδα για να προσκυνήσει με ευλάβεια τη θαυματουργή εικόνα της Θεοτόκου. Πέρασαν αρκετά χρόνια ακόμη και ξεκίνησε για την Παλαιστίνη ο μακάριος Γερμανός, ο μετέπειτα Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως. Πήγε ευλαβικά στους Αγίους Τόπους για να προσκυνήσει τα πάμπολλα ιερά προσκυνήματα της εκκλησιαστικής μας ορθόδοξης παραδόσεως. Επισκέφθηκε ευλαβικά τον Πανάγιο Τάφο του Κυρίου στην Ιερουσαλήμ και έπειτα συνέχισε με προσοχή για τη Λύδδα.

Στη Λύδδα προσκύνησε την αχειροποίητη εικόνα της Παναγίας και ζήτησε από έναν αγιογράφο να φτιάξει αντίγραφο. Όταν ο αγιογράφος ολοκλήρωσε το πιστό αντίγραφο, ο Γερμανός το παρέλαβε και το έφερε μαζί του στην Κωνσταντινούπολη. Είχε πλέον το ιερό αντίγραφο σαν ανεκτίμητο πνευματικό θησαυρό και προσευχόταν μπροστά του καθημερινά με μεγάλη ευλάβεια. Αργότερα κατά τη βασιλεία του αυτοκράτορος Αρτεμίου, ο οποίος ονομάστηκε Αναστάσιος, κλήθηκε από τη Σύνοδο στον πατριαρχικό θρόνο.

Έγινε λοιπόν Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως κατά θεία πρόνοια και ποίμανε σοφά την Εκκλησία στα δύσκολα εκείνα χρόνια. Όταν στον αυτοκρατορικό θρόνο ανέβηκε ο Λέων Ίσαυρος, ο οποίος εκδηλώθηκε ως ένθερμος εικονομάχος, ξεκίνησε σκληρός διωγμός. Ο εικονομάχος αυτοκράτορας έδιωξε αμέσως τον Πατριάρχη Γερμανό από τον πατριαρχικό θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως με βία και εξευτελισμό. Φεύγοντας ο Άγιος Γερμανός από την εκκλησία και τον πατριαρχικό του οίκο, πήρε μαζί του δύο ιερές εικόνες.

Η μία ήταν του Χριστού Σωτήρος και η άλλη το αντίγραφο της θαυματουργής εικόνας της Λύδδας. Πριν επιβιβαστεί στο πλοίο της δικής του εξορίας, έγραψε αμέσως επιστολή προς τον Πάπα Ρώμης Άγιο Γρηγόριο. Στην επιστολή αυτή τον ενημέρωνε για την άδικη εξορία του και τον φοβερό διωγμό κατά των ορθοδόξων πιστών. Άνοιξε στη συνέχεια τρύπα στο σανίδι της εικόνος του Σωτήρος και έβαλε εκεί την επιστολή σφραγισμένη. Σημείωσε επάνω στο ξύλο την ώρα και τη χρονολογία της συγγραφής και έπειτα έκλεισε επιμελώς το άνοιγμα.

Με δάκρυα κατάφιλησε την εικόνα και την άφησε στη θάλασσα, λέγοντας στον Σωτήρα να σώσει αυτόν και την Εκκλησία. Η εικόνα έπλευσε θαυμαστά μέσα από τα κύματα και έφθασε στη Ρώμη μέσα σε μία ημέρα. Εκείνη τη νύχτα ο Πάπας Γρηγόριος έλαβε από τον Θεό μια αποκάλυψη για την ερχομένη εικόνα του Σωτήρος. Συνοδευμένος από τον κλήρο του βγήκε με σκάφος στον ποταμό Τίβερη με αναμμένα κεριά και θυμιατά. Όταν συνάντησαν την εικόνα στις εκβολές, ο Πάπας ζήτησε από τον Σωτήρα να σηκωθεί από τα κύματα.

Η εικόνα τότε σηκώθηκε στον αέρα σαν πτηνό και κατέβηκε ελαφρώς στα ευλαβή χέρια του Πάπα. Έπειτα από λίγα χρόνια, ο Πατριάρχης Γερμανός είδε ότι οι εικονομάχοι κατέστρεφαν τις άγιες εικόνες με βαρβαρότητα. Έγραψε λοιπόν δεύτερη επιστολή προς τον Πάπα Ρώμης για όλες τις βεβηλώσεις και τα εγκλήματα της Ανατολής. Άνοιξε ξανά τρύπα στο σανίδι της εικόνας της Λύδδας, έβαλε μέσα την επιστολή και τη σφράγισε επιμελώς. Καταφίλησε με δάκρυα την εικόνα και είπε ότι η Δέσποινα έπρεπε να φύγει από τους θηριώδεις εικονομάχους.

Παρακάλεσε την Παναγία να πλεύσει αυτή τη φορά προς τη Ρώμη μέσα από τα κύματα της θαλάσσης. Η ιερή εικόνα έπλευσε γρηγορότερα και από αετό και έφθασε στη Ρώμη μέσα σε μία μόλις ημέρα. Ο Πάπας έλαβε ξανά αποκάλυψη από τον Θεό και βγήκε στον Τίβερη για να την παραλάβει με ευλάβεια. Είδε την εικόνα να επιπλέει όχι ξαπλωμένη αλλά όρθια, σύμφωνα με τη μορφή που ήταν ζωγραφισμένη επάνω. Άπλωσε τα χέρια του και η εικόνα μόνη ανέβηκε στον αέρα και κατέβηκε ευλαβικά μέσα στα χέρια του.

Άνοιξε την κρυμμένη τρύπα και διάβασε την επιστολή και κατάλαβε ότι η εικόνα είχε φθάσει σε μία ημέρα. Λυπήθηκε για τον Πατριάρχη Γερμανό και έκανε επίσημη πομπή με την εικόνα μέσα από όλη τη Ρώμη. Τοποθέτησε την ιερή εικόνα στο θυσιαστήριο του ναού του Αγίου Πέτρου και πλήθος μεγάλων θαυμάτων ακολούθησαν εκεί στη συνέχεια. Πέρασαν αρκετά ακόμη χρόνια και οι εικονομάχοι αυτοκράτορες της Κωνσταντινουπόλεως έπεσαν με ντροπή από τους θρόνους τους.

Στον βυζαντινό θρόνο ανέβηκε ο πιστός Μιχαήλ, ο οποίος βασίλευε με την ευσεβή μητέρα του Θεοδώρα. Η αιρετική εικονομαχία ξεριζώθηκε ολόκληρη και επικράτησε λαμπρά με δόξα ο θρίαμβος της Ορθοδοξίας σε όλη την Ανατολή. Εκείνη τη στιγμή η εικόνα στη Ρώμη άρχισε να κινείται μόνη της μπροστά σε όλους τους παρευρισκομένους. Επαναλαμβανόταν αυτό συνεχώς, στις βραδινές και πρωινές ακολουθίες και ακόμη κάποιες φορές κατά τη Θεία Λειτουργία.

Όλος ο λαός της Ρώμης τρομοκρατήθηκε και θαύμαζε για το παράδοξο αυτό θαυμαστό σημείο της Παναγίας. Τότε Πάπας ήταν ο Άγιος Σέργιος και κάποτε η εικόνα ξεκίνησε σφοδρή κίνηση κατά τη λειτουργία. Όλος ο λαός φώναξε «Κύριε ελέησον» και η εικόνα σηκώθηκε στον αέρα και βγήκε από τον ναό. Έπλευσε στον Τίβερη και έφθασε στη θάλασσα, ενώ ο Πάπας και ο λαός θρηνούσαν στις όχθες. Η ιερή εικόνα έφτασε αυτή τη φορά στην Κωνσταντινούπολη και πιάστηκε στο λιμάνι κοντά στα ίδια αυτοκρατορικά παλάτια.

Μεταφέρθηκε στη βασίλισσα Θεοδώρα και αργότερα οι Ρωμαίοι απεσταλμένοι την αναγνώρισαν ως την εικόνα τους από τη Ρώμη. Έτσι από εκείνη την εποχή η ιερή αυτή εικόνα ονομάστηκε Ρωμαϊκή και τοποθετήθηκε στον ναό της Χαλκοπρατείας με ευλάβεια.