Στις αρχές του δεκάτου ενάτου χριστιανικού αιώνος έλαμψε στη Μικρά Ασία ο Νεομάρτυρας Προκόπιος, λαμπρό φως ορθοδόξου ομολογίας. Καταγόταν από ένα μικρό χωριό κοντά στη βουλγαρική παραλιακή πόλη της Βάρνης, στην ευρύτερη Βαλκανική περιοχή. Οι γονείς του ήσαν άνθρωποι ευσεβείς και ευλαβείς και ανέθρεψαν τον γιο τους στις γνήσιες αρχές της ορθοδόξου χριστιανικής πίστεως. Σε ηλικία είκοσι ετών ο νεαρός Προκόπιος αποφάσισε να αφιερώσει εξ ολοκλήρου τη ζωή του στον Νυμφίο Χριστό.

Πήγε λοιπόν στο Άγιον Όρος του Άθω και έγινε δεκτός στη Σκήτη του Τιμίου Προδρόμου ως δόκιμος μοναχός. Έγινε υποτακτικός του Γέροντα Διονυσίου, στα πατρικά χέρια του οποίου εμπιστεύθηκε με ταπείνωση την πνευματική του πορεία και ζωή. Ως νεαρός μοναχός διακρίθηκε από νωρίς για τις γνήσιες μοναχικές αρετές του και για τη ζηλωτή αγωνιστικότητά του. Ασκήθηκε επιμελώς στη νηστεία, στην ολονύκτια προσευχή, στην υπακοή και στην ταπεινοφροσύνη που ορίζει η αγιορειτική παράδοση.

Δυστυχώς όμως, σε κάποια στιγμή πνευματικής ολιγωρίας, εγκατέλειψε αναπάντεχα τη μοναχική του πορεία και ταξίδεψε προς τη Μικρά Ασία. Έφθασε στη μεγάλη πόλη της Σμύρνης και βρισκόμενος σε βαθιά απόγνωση εξισλαμίστηκε δυστυχώς απαρνούμενος τη χριστιανική πίστη του. Η πτώση του αυτή υπήρξε καρπός αλλεπάλληλων πειρασμών και δαιμονικών επιθέσεων, τις οποίες εκείνη τη στιγμή δεν αντιμετώπισε με γενναιότητα. Ο εχθρός της σωτηρίας μας εκμεταλλεύθηκε τη στιγμιαία ολιγοπιστία του και τον έσυρε στη φοβερή αυτή άρνηση της πατρώας πίστεως.

Σύντομα όμως οι αδιάκοπες τύψεις της συνειδήσεώς του για το βαρύτατο πνευματικό αυτό ολίσθημα τον συγκλόνισαν εσωτερικά. Με δάκρυα ειλικρινούς μετανοίας προσήλθε σε κάποιον φωτισμένο πνευματικό πατέρα και του εξομολογήθηκε την πτώση του. Έλαβε τότε από εκείνον τις απαραίτητες πατρικές συμβουλές παρηγορίας και κατευθύνσεως για την πλήρη επανόρθωση του ολισθήματός του. Στη συνέχεια προσευχήθηκε με βαθιά κατάνυξη μπροστά στην ιερή εικόνα της Υπεραγίας Θεοτόκου, ζητώντας τη μητρική της προστασία.

Έπειτα ξεκίνησε με αποφασιστικότητα προς το δικαστήριο του Τούρκου κριτή της Σμύρνης για να ομολογήσει δημόσια τον Χριστό. Μόλις στάθηκε μπροστά στον κριτή, πέταξε με τόλμη το τούρκικο σαρίκι από το κεφάλι του και φόρεσε τον μοναχικό σκούφο. Ήλεγξε στη συνέχεια με γενναιότητα τη μουσουλμανική θρησκεία και ομολόγησε με μεγάλο θάρρος τον Κύριο Ιησού Χριστό. Οι Τούρκοι, βλέποντας το αμετακίνητο της γνώμης του γενναίου μάρτυρα, τον οδήγησαν με χλευασμούς προς τον τόπο εκτελέσεως.

Όταν διαπίστωσαν όμως τη χαρά με την οποία βάδιζε προς το μαρτύριο, οι ίδιοι οι δήμιοι αρνήθηκαν να τον εκτελέσουν. Τότε ανέλαβε ο ίδιος και τον αποκεφάλισε κάποιος αρνησίχριστος, ο οποίος είχε προσκληθεί ειδικά για αυτή την αποτρόπαιη πράξη. Έλαβε λοιπόν ο ένδοξος Νεομάρτυρας τον στέφανο του μαρτυρίου στις είκοσι πέντε Ιουνίου του χίλια οκτακόσια δέκα, ημέρα Σάββατο.