Ο διακεκριμένος αυτός θεολόγος και μέγας διδάσκαλος του ορθοδόξου ελληνικού γένους, ο άγιος Αθανάσιος ο Πάριος, υπήρξε λαμπρός φωστήρας. Γεννήθηκε στο μικρό χωριό Κόστος της νήσου Πάρου περίπου το χίλια επτακόσια εικοσιένα ή και χίλια επτακόσια εικοσιδύο. Ο πατέρας του ονομαζόταν Απόστολος Τούλιος, καταγόμενος από τη γειτονική νήσο Σίφνο, ενώ η ευλαβής μητέρα του ήταν γνήσια Παριανή. Ο μελλοντικός άγιος υπήρξε ηγετικό μέλος του διάσημου κινήματος των Κολλυβάδων, που γεννήθηκε στο Άγιον Όρος στα μέσα του δέκατου ογδόου αιώνα.

Το όνομα του κινήματος αυτού προέρχεται από τα κόλλυβα, τον βρασμένο σίτο που χρησιμοποιείται στα ορθόδοξα μνημόσυνα της Εκκλησίας. Ήταν αγιορείτες ζηλωτές μοναχοί, που τηρούσαν αυστηρότατα την ιερή Παράδοση των πατέρων και απέρριπταν κάθε ανυπόστατο νεωτερισμό. Υπερασπίζονταν με μεγάλο ζήλο τη συχνή προσέλευση στη θεία Κοινωνία, και ασκούνταν στην αδιάλειπτη νοερά προσευχή της καρδίας. Επέμεναν να μην τελούνται μνημόσυνα την Κυριακή, καθώς εκείνη η ημέρα είναι αφιερωμένη στην Ανάσταση του Σωτήρος Χριστού.

Στην Ορθόδοξη Εκκλησία το Σάββατο αποτελεί την κατάλληλη ημέρα μνημονεύσεως όλων των κεκοιμημένων ορθοδόξων χριστιανών αδελφών μας. Έτσι ο νεαρός Αθανάσιος ωρίμασε ψυχικά μέσα σε κλίμα γνήσιας ασκητικής και πατερικής διδασκαλίας από τους μεγάλους αυτούς θεοφώτιστους πνευματικούς πατέρες. Η αρετή και ο ορθόδοξος ζήλος των Κολλυβάδων χάραξαν βαθιά τον χαρακτήρα και την πορεία του από νεαρή ηλικία. Ο άγιος Αθανάσιος μετέβη στο φημισμένο Άγιον Όρος το χίλια επτακόσια πενηντάδυο, αναζητώντας τον δρόμο της θείας ασκήσεως.

Εκεί χειροτονήθηκε στον τίμιο πρεσβυτερικό βαθμό από τον άγιο Μακάριο τον Νοταρά, μητροπολίτη Κορίνθου, με ευλαβική κατάνυξη. Αναγκάστηκε όμως ταχύτατα να εγκαταλείψει το Άγιον Όρος, όταν ορισμένοι αντίθετοι μοναχοί ξεσηκώθηκαν εναντίον των φωτισμένων Κολλυβάδων πατέρων. Συκοφαντήθηκε άδικα ο δίκαιος για τις ευλαβείς απόψεις του περί συχνής θείας Κοινωνίας και αντιθέσεως στα μνημόσυνα της Κυριακής. Ως αποτέλεσμα των προσωπικών επιθέσεων και των δολίων ραδιουργιών εναντίον του, αργήθηκε από κάθε ιερατικό λειτούργημα μεταξύ χίλια επτακόσια εβδομηνταέξι και χίλια επτακόσια ογδονταένα.

Κατηγορήθηκε ακόμη και ως αιρετικός, παρά την αμόλυντη ορθοδοξία και την αρετή της εξαιρετικής του πολιτείας. Όταν αργότερα οι ψευδείς κατηγορίες αποδείχθηκαν παράλογες και τελείως αβάσιμες ενώπιον της Εκκλησίας, η αργία του ήρθη πλήρως. Αποκαταστάθηκε με τιμή στον προηγούμενο ιερατικό του βαθμό, λαμπρύνοντας με ταπεινή υπομονή τη μετά ταύτα διακονία του. Έτσι ο πανάγαθος Θεός δικαίωσε φανερά τον δούλο του ενώπιον όλης της Εκκλησίας, εξευμενίζοντας τους πειρασμούς της ζωής του.

Η ψυχή του αγίου παρέμεινε αδιατάρακτη μέσα από τις σκληρές αυτές δοκιμασίες, με γνήσια ευαγγελική ταπείνωση και βαθιά ησυχία. Ποτέ δεν αντιδίκησε με μνησικακία προς τους κατηγόρους του, αλλά αναπαυόταν στην πατρική πρόνοια του Σωτήρος Χριστού. Ο άγιος Αθανάσιος γνώρισε προσωπικά πολλούς ομόψυχους Κολλυβάδες πατέρες, που έγιναν λαμπροί φωστήρες της ορθοδόξου παραδόσεως του γένους. Συνδέθηκε στενά με τον άγιο Μακάριο της Κορίνθου, τον άγιο Νικηφόρο της Χίου, τον άγιο Αρσένιο της Πάρου και τον άγιο Νικόδημο τον Αγιορείτη.

Δίδαξε προσωπικά τον άγιο Νικηφόρο, και ενθάρρυνε επίσης τον άγιο Νικόδημο να δημοσιεύσει συλλογή των φωτεινών συγγραμμάτων του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά. Δυστυχώς το πολύτιμο εκείνο χειρόγραφο χάθηκε προτού προλάβει να τυπωθεί και να διαδοθεί στους ορθοδόξους πιστούς. Μετά τη διδασκαλία του στην Αθωνιάδα Ακαδημία και στη Θεσσαλονίκη, ο άγιος Αθανάσιος μετέβη στη νήσο Χίο το χίλια επτακόσια ογδονταοκτώ. Εκεί δίδαξε επί εικοσιπέντε ολόκληρα έτη στο φημισμένο γυμνάσιο, υπηρετώντας ταυτόχρονα ως διευθυντής όλων των σχολείων της Χίου.

Υπήρξε διακεκριμένος εκπαιδευτικός και θεολόγος, αναβίωσε δε την τέχνη του εύγλωττου λόγου με τη διδασκαλία του. Δίδαξε με ζήλο λογική, ρητορική, μεταφυσική και δογματική ορθόδοξη θεολογία στους νεαρούς ζηλευτούς μαθητές της εποχής εκείνης. Η περίφημη Πραγματεία περί Ρητορικής του, ανάλυση των ένδοξων ομιλιών του Δημοσθένη, υπήρξε ιδιαίτερα επιδραστικό έργο στην εποχή του. Έτσι κράτησε ζωντανή τη φλόγα της ελληνικής ορθοδόξου παιδείας μέσα στην οδυνηρή σκλαβιά ολοκλήρου του υποδούλου γένους.

Η Χίος έγινε στα χέρια του πραγματικό κέντρο πνευματικής και ορθοδόξου αναγεννήσεως για ολόκληρο τον υπόδουλο και ταλαίπωρο ελληνισμό. Ο άγιος Αθανάσιος συνέγραψε επίσης πάμπολλα ωφέλιμα βιβλία και θεολογικές πραγματείες πάνω σε διάφορα φλέγοντα ορθόδοξα ζητήματα. Έγραψε εξαιρετικά Εγχειρίδιο Απολογητικής, καθώς και πραγματεία περί του Μεγάλου Αγιασμού των Φώτων προς διαφώτιση των πιστών. Συνέταξε εμπνευσμένες ομιλίες περί της δευτέρας Κυριακής της Μεγάλης Σαρακοστής και περί των ιερών γονυκλισιών της Αγίας Πεντηκοστής.

Έγραψε επίσης φλογερή πραγματεία περί τιμής των αγίων εικόνων και υπερασπίσεως των ιερών μνημοσύνων κατά των κακοδόξων. Το σπουδαιότερο από όλα τα πολλά συγγράμματά του υπήρξε η περίφημη Επιτομή της ορθοδόξου δογματικής θεολογίας. Διέπρεψε επίσης ως πολυγραφότατος συγγραφέας Βίων αγίων μαρτύρων, νεομαρτύρων και ασματικών ακολουθιών προς ευλαβική τιμή τους. Συνέγραψε ευσυνείδητα τους βίους του αγίου Μάρκου του Νέου και του αγίου Μακαρίου της Κορίνθου, μεταξύ πολλών άλλων ορθοδόξων αγίων.

Συνέταξε ακόμη τον λαμπρό Πρόλογο του ξακουστού Νέου Λειμωναρίου, συλλογής ορθοδόξων αγίων Βίων και ιερών ακολουθιών. Αποσύρθηκε από τη διεύθυνση των σχολείων της Χίου το χίλια οκτακόσια δώδεκα, καταφεύγοντας στο φημισμένο ησυχαστήριο της Ρέστας. Εκεί έζησε με τον φίλο του άγιο Νικηφόρο τα τελευταία ευλογημένα έτη της επίγειας θεάρεστης ζωής του. Παρέδωσε τη μακαρία ψυχή του στον φιλάνθρωπο Σωτήρα Χριστό την εικοστή τετάρτη ημέρα του Ιουνίου, το χίλια οκτακόσια δεκατρία.

Είχε φτάσει σε ηλικία ενενήντα χρόνων πολυκαρπία πνευματικής αγιότητος και ορθοδόξου παιδείας, και αναγνωρίστηκε επισήμως άγιος το χίλια εννιακόσια ενενηνταπέντε.