Ο Άγιος Αλβανός υπήρξε ο σπουδαιότερος και πρώτος μάρτυς της χριστιανικής πίστεως στην ευλογημένη ιστορία των βρετανικών νησιών. Καταγόταν από μια απλή οικογένεια ειδωλολατρικής πίστεως και ζούσε ως πιστός Ρωμαίος πολίτης στην πόλη Βερουλάνιουμ της επαρχίας. Η Βερουλάνιουμ βρισκόταν λίγα μίλια βορειοδυτικά από τη σημερινή πόλη του Λονδίνου και ήταν σπουδαίο στρατιωτικό κέντρο της εποχής. Στους πρώιμους χριστιανικούς αιώνες, σε εποχή σκληρού διωγμού, ο πραιτωριανός διοικητής της πόλεως είχε διαταγή να συλλάβει όλους τους ιερείς.

Ένας ευλαβής χριστιανός ιερέας ονομαζόμενος Αμφίβαλος κατέφυγε αναζητώντας ασφαλές καταφύγιο στο φιλόξενο σπίτι του Αλβανού, τότε ακόμη ειδωλολάτρη. Ο Αλβανός παρακολουθούσε με μεγάλη έκπληξη τον φιλοξενούμενό του, που έμενε αδιάλειπτα νύχτα και μέρα στην προσευχή και στην ευλάβεια. Συγκινημένος από αυτό το θεόσδοτο παράδειγμα, άρχισε να ρωτά με ζωηρό ενδιαφέρον τον ιερέα Αμφίβαλο για τη χριστιανική πίστη. Οι θεόπνευστες κατηχητικές διδασκαλίες του ευσεβούς Αμφίβαλου διέλυσαν κάθε ίχνος ειδωλολατρικής αμφιβολίας από την παλαιά καρδιά του Αλβανού.

Σύντομα ο Αλβανός δέχτηκε με μεγάλη χαρά τον φωτισμό του ιερού μυστηρίου του χριστιανικού Βαπτίσματος και έγινε ορθόδοξος χριστιανός. Έτσι ο μακάριος Αλβανός μεταβλήθηκε από ειδωλολάτρης πολίτης σε ένθερμο ομολογητή του αληθινού Θεού, ζώντας πια με βαθιά χριστιανική ευσέβεια. Ο φιλοξενούμενος ιερέας Αμφίβαλος έγινε για τον ευλαβή πια Αλβανό αληθινός πνευματικός πατέρας και τον καθοδήγησε στις πρώτες χριστιανικές αλήθειες. Έμαθε δηλαδή ο νεαρός χριστιανός να προσεύχεται, να ψέλνει με κατάνυξη και να μελετά τα ιερά κείμενα της Παλαιάς και Καινής Διαθήκης.

Ο ρωμαίος διοικητής της πόλεως πληροφορήθηκε με βεβαιότητα ότι ο διωκόμενος ιεραπόστολος Αμφίβαλος κρυβόταν στο σπίτι του Αλβανού. Έτσι έστειλε αμέσως οπλισμένους ρωμαίους στρατιώτες προκειμένου να συλλάβουν τον φιλοξενούμενο ιερέα μέσα από το σπίτι του ευλαβούς Αλβανού. Όταν οι στρατιώτες έφτασαν με μανία στο σπίτι, βρήκαν τον γενναιόψυχο Αλβανό ντυμένο με τα ίδια τα ιερατικά ρούχα του Αμφιβάλου. Ο σπουδαίος Αλβανός είχε δηλαδή αλλάξει με τόλμη ρούχα με τον Αμφίβαλο, για να μπορέσει εκείνος να γλιτώσει με ασφάλεια.

Συνελήφθη χωρίς καμία αντίσταση από τους στρατιώτες και οδηγήθηκε αμέσως ενώπιον του ασεβούς ρωμαίου δικαστή της επαρχίας. Έφτασαν στη στιγμή ακριβώς που ο ασεβής δικαστής τελούσε με ευλάβεια θυσία προς τιμή των ψεύτικων ειδωλολατρικών ειδώλων. Όταν ο σκληρός δικαστής αντιλήφθηκε τη δολιότητα του Αλβανού, εξοργίστηκε φοβερά και τον απείλησε με βασανιστικό θάνατο για την ευσπλαχνία του. Ο Αλβανός όμως απάντησε με ομολογητική παρρησία ότι είναι και αυτός χριστιανός και ότι λατρεύει αποκλειστικά τον αληθινό ζώντα Θεό.

Όταν ο δικαστής τον ρώτησε ποιος ακριβώς ήταν, ο μάρτυς απάντησε γενναία ότι είναι χριστιανός τόσο στο όνομα όσο και στη ζωή. Με αυτή τη θαρρετή ομολογία ο γενναίος Αλβανός φανέρωσε στον ασεβή ρωμαίο δικαστή τη βαθιά αληθινή χριστιανική ταυτότητα της ψυχής του. Ο εξοργισμένος ρωμαίος δικαστής αμέσως διέταξε να τον ξυλοκοπήσουν χωρίς κανένα έλεος για να τον υποτάξουν, αλλά ο Άγιος ήταν αδρανής. Ο Αλβανός υπέμεινε όλα τα φοβερά βασανιστήρια ως μια άυλη ύπαρξη που εξέπεμπε ξεχωριστή πνευματική χαρά για τον Σωτήρα Χριστό.

Βλέποντας ότι κανένα βασανιστήριο δεν μπόρεσε να κάμψει την πίστη του, ο σκληρός δικαστής διέταξε αμέσως την εκτέλεση του γενναίου μάρτυρα. Στρατιώτες πήραν τότε τον Αλβανό για να τον αποκεφαλίσουν στον λόφο που σήμερα ονομάζεται Χόλμχερστ Χιλ της παλαιάς ρωμαϊκής πόλεως. Όταν έφτασαν στο γνωστό ποτάμι Βερ, η γέφυρα ήταν γεμάτη ασφυκτικά πλήθος που είχε συγκεντρωθεί για να δουν με συμπάθεια το μαρτύριο. Καθώς δεν μπορούσαν να προχωρήσουν εξαιτίας του πλήθους, ο μάρτυς προσευχήθηκε θερμά και έκανε με ευλάβεια το σημείο του Σταυρού.

Αμέσως τα νερά του ποταμού άνοιξαν θαυματουργικά και έτσι μπόρεσαν όλοι μαζί να περάσουν χωρίς να βραχεί καθόλου το πόδι τους. Μετά από αυτό το τρανταχτό και ολοφάνερο θαύμα, ο ένας από τους ρωμαίους δημίους έπεσε στο έδαφος ομολογώντας τη χριστιανική πίστη. Δήλωσε δηλαδή με γενναιότητα ότι ήταν έτοιμος να εκτελεστεί ο ίδιος αμέσως στη θέση του γενναίου μάρτυρα. Ο εξοργισμένος δικαστής τότε αμέσως διέταξε να συλληφθεί και αυτός και να αποκεφαλιστούν μαζί ο μάρτυς και ο νέος ομολογητής.

Καθώς τραβούσαν τον Αλβανό προς την κορυφή του λόφου, εκείνος δίψασε φοβερά και ζήτησε με ευλάβεια λίγο νερό για να πιει. Ξαφνικά μια μικρή θεόσδοτη πηγή ξεπήδησε από το έδαφος και ο γενναίος μάρτυς δροσίστηκε με το θεϊκό αυτό νερό. Ο Άγιος Αλβανός προσευχήθηκε θερμά για τους διώκτες του και τους συγχώρεσε ολοκληρωτικά πριν να παραδώσει τον τράχηλό του στο σπαθί. Ακριβώς τη στιγμή που το τίμιο κεφάλι του γενναίου μάρτυρα κυλούσε στο χώμα, τα μάτια του ασεβούς δημίου έπεσαν επίσης κάτω.

Έτσι μαρτύρησε ένδοξα ο πρώτος μάρτυς της Βρετανίας, ως φωτεινός φάρος της χριστιανικής μαρτυρίας στη βαθιά σκοτεινή ειδωλολατρική εποχή. Μετά από τόσα τρανταχτά θαύματα του Παναγάθου Θεού ο τοπικός κυβερνήτης αποφάσισε να σταματήσει τον φοβερό διωγμό των ορθοδόξων χριστιανών. Διέταξε επίσης την επίσημη απόδοση ευλαβικών τιμών στους γενναίους ομολογητές μάρτυρες του Σωτήρος Χριστού της Βρετανίας. Από τότε αμέτρητοι ευλαβείς ασθενείς βρήκαν θαυματουργική θεραπεία προσερχόμενοι στον τίμιο τάφο του γενναίου Αγίου Πρωτομάρτυρος Αλβανού.

Η ένδοξη μνήμη του διαδόθηκε γρήγορα σε ολόκληρη την ευλογημένη Αγγλία και τιμάται ως ο πρώτος ομολογητής μάρτυς της επικρατείας της. Αργότερα η ευσέβεια προς τον Άγιο Αλβανό εξαπλώθηκε σε ολόκληρη τη χριστιανική Ευρώπη και έφθασε μέχρι τα χρόνια μας. Σχετικά με την ακριβή χρονολογία του ένδοξου μαρτυρίου του Αγίου Αλβανού οι ιστορικοί δεν συμφωνούν ομόφωνα μεταξύ τους ως σήμερα. Σύμφωνα με μία αρχαιότατη παράδοση, το ένδοξο μαρτύριο τελέστηκε επί αυτοκρατορίας του ασεβούς Δεκίου, γύρω στα διακόσια πενήντα ένα μετά Χριστόν.

Άλλη παλαιότερη πηγή τοποθετεί το γενναίο μαρτύριο του ευλαβούς Αγίου Αλβανού επί αυτοκράτορος Βαλεριανού, γύρω στα διακόσια πενήντα επτά μετά Χριστόν. Ένα ακόμα παλαιότατο χειρόγραφο του Τορίνου του δεκάτου ογδόου αιώνα τοποθετεί το ένδοξο μαρτύριο πολύ νωρίτερα, στα διακόσια εννέα. Τότε είχαν φτάσει στη Βρετανία ο σκληρός αυτοκράτορας Σεπτίμιος Σεβήρος μαζί με τους δύο γιους του και διώκαν τους ορθοδόξους πιστούς. Τα ένδοξα ιερά λείψανα του Αγίου Αλβανού φυλάχθηκαν αρχικά μέσα σε ένα μεγαλοπρεπή καθεδρικό ναό στον τόπο του μαρτυρίου του.

Όταν οι Δανοί εισέβαλαν με μανία στην Αγγλία το οκτακόσια εξήντα μετά Χριστόν, τα ιερά λείψανα μεταφέρθηκαν αλλού για ασφαλή φύλαξη. Στις αρχές του δεκάτου τετάρτου μετά Χριστόν αιώνα κατασκευάστηκε ένας νέος ναός όπου τοποθετήθηκαν τα τίμια λείψανα του Αγίου. Αργότερα κατά τη διάρκεια του εκκλησιαστικού σχίσματος επί Ερρίκου του ογδόου το ιερό προσκυνητάριο καταστράφηκε ολοσχερώς από τους ασεβείς διώκτες. Τα ιερά λείψανα του Αγίου είτε κρύφτηκαν σε άγνωστο σημείο είτε καταστράφηκαν εξ ολοκλήρου στις σκοτεινές εκείνες ημέρες της αγγλικής ιστορίας.

Ο μέγας Άγιος Βέδας ο Αιδέσιμος, που εορτάζεται την εικοστή εβδόμη Μαΐου, αναφέρει σαφώς ότι θαυμαστές θεραπείες ελάμβαναν χώρα στον τάφο. Πρεσβείαις του ενδόξου Αγίου Πρωτομάρτυρος Αλβανού της Βρετανίας, Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον τις ψυχές μας, αμήν.