Ο φωτισμένος Όσιος Ιλαρίων ο Νέος υπήρξε ένας από τους πιο γενναίους ομολογητές της Ορθοδόξου πίστεως κατά την σκοτεινή περίοδο της εικονομαχικής αιρέσεως. Γεννήθηκε από ευλαβέστατους και πραγματικά θεοφοβούμενους γονείς, τον Πέτρο τον Καππαδόκη και την μητέρα του Θεοδοσία, στην ευλογημένη γη της ανατολικής αυτοκρατορίας. Ο πατέρας του Πέτρος ήταν αξιόλογος και πιστός υπάλληλος που υπηρετούσε καθημερινά την βασιλική τράπεζα στην ξακουστή πόλη της Κωνσταντινουπόλεως. Από την παιδική του ακόμη ηλικία οι γονείς του τον ανέθρεψαν με μεγάλη φροντίδα μέσα στις αρετές και στη σπουδή των θείων Γραφών.

Όταν ο νεαρός Ιλαρίων συμπλήρωσε την ηλικία των είκοσι ετών, εφάρμοσε άμεσα τον αυστηρό ευαγγελικό λόγο του Σωτήρα Χριστού. Εγκατέλειψε αμέσως τους γονείς του, την οικία του και τα πλούσια αγαθά του, για χάρη του γλυκύτατου Κυρίου ημών Ιησού. Ντύθηκε με ευλάβεια το ταπεινό μοναχικό σχήμα στην σπουδαία και ξακουστή Μονή του Ησυχίου, η οποία βρισκόταν κοντά στην βασιλεύουσα. Αργότερα μεταβαίνει στην ιστορική Μονή των Δαλμάτων, όπου λαμβάνει με ταπείνωση το μέγα και αγγελικό σχήμα της μοναχικής πολιτείας.

Στη μονή αυτή έγινε ευλογημένος μαθητής του φωτισμένου διδασκάλου Αγίου Γρηγορίου του Δεκαπολίτου, ο οποίος τον καθοδήγησε πνευματικά. Έτσι ξεκίνησε ο μακάριος τον λαμπρό αγώνα της πνευματικής ασκήσεως και της ταπεινής μοναχικής υπακοής με ζήλο. Στην ιερή Μονή των Δαλμάτων ο νέος μοναχός αγωνίστηκε με πραγματική γενναιότητα στις τρεις θεμελιώδεις αρετές της μοναχικής ζωής. Συγκεκριμένα διέπρεψε με σταθερότητα στην απόλυτη υπακοή, στην βαθιά πνευματική σιωπή και στην παραδειγματική ταπεινοφροσύνη απέναντι στους πατέρες της μονής.

Είχε αναλάβει με προθυμία και χαρά ως διακόνημα την σκληρή χειρωνακτική εργασία στον κήπο της σεβάσμιας μονής. Σε αυτό το ταπεινό διακόνημα ο μακάριος Ιλαρίων εργάστηκε με ζήλο για δέκα ολόκληρα χρόνια, χωρίς ποτέ τον παραμικρό γογγυσμό. Διάβαζε με μεγάλη κατάνυξη την σπουδαία ιστορία του ευλογημένου βίου του ομώνυμου Οσίου Ιλαρίωνα του Μεγάλου, ο οποίος είχε αγωνιστεί φοβερά. Προσπαθούσε να μιμηθεί όσο μπορούσε τον φωτισμένο εκείνο άγιο, στην αυστηρή νηστεία, στην ολονύκτια προσευχή και σε όλους τους λοιπούς μοναχικούς αγώνες.

Για αυτό ακριβώς τον λόγο και ονομάστηκε από όλους τους πατέρες Ιλαρίων ο Νέος, σε αντιδιαστολή με τον προγενέστερο. Καθάρισε λοιπόν την ψυχή του από όλα τα πάθη και έγινε λαμπρός σαν τον αστραφτερό ήλιο της δικαιοσύνης. Έλαβε από τον φιλάνθρωπο Θεό την ξεχωριστή χάρη και την μεγάλη πνευματική εξουσία να ελευθερώνει βασανισμένες ψυχές από τα δεσμά. Συγκεκριμένα μπορούσε να εκδιώκει με την προσευχή του τα ακάθαρτα πνεύματα από όσους έπασχαν δαιμονικά, ως εκλεκτός θαυματουργός.

Έγινε έτσι σύντομα γνωστός σε όλη την ευρύτερη περιοχή ως μεγάλος πνευματικός πατέρας και θεοφόρος ασκητής της εποχής του. Όταν ο τότε ηγούμενος της σεβάσμιας μονής αντιλήφθηκε την μεγάλη του αρετή, τον χειροτόνησε ιερέα παρά την σαφή θέλησή του. Λίγα χρόνια αργότερα, όταν ο σεβάσμιος ηγούμενος αυτός μακάρια εκοιμήθη εν Κυρίω, οι αδελφοί της μονής αποφάσισαν να εκλέξουν τον Ιλαρίωνα. Ο ταπεινός Όσιος, μόλις πληροφορήθηκε αυτό το σχέδιο, κρυφά μέσα στη νύχτα δραπέτευσε από την μονή για να αποφύγει το βαρύ αξίωμα.

Έφυγε αμέσως προς την βασιλεύουσα Κωνσταντινούπολη, με την κρυφή ελπίδα να βρει εκεί τον σεβάσμιο διδάσκαλό του Άγιο Γρηγόριο τον Δεκαπολίτη. Εκείνος όμως είχε ήδη ταξιδέψει για τη μακρινή Ρώμη, και επιστρέφοντας εγκαταστάθηκε ησυχαστικά στο όρος Όλυμπος. Ο Ιλαρίων εισήλθε τότε σε μια άλλη μικρή μονή της βασιλεύουσας πόλεως, για να συνεχίσει εκεί τον πνευματικό αγώνα του. Οι αδελφοί όμως της Μονής Δαλμάτων δεν ησύχασαν διόλου με την παρατεταμένη απουσία του πνευματικού τους πατέρα.

Παρακάλεσαν θερμά τον σεβασμιότατο πατριάρχη Νικηφόρο να επιβάλει επίσημα τον Ιλαρίωνα ως ηγούμενο της σεβάσμιας μονής τους. Ο πατριάρχης ενημέρωσε σχετικά τον αυτοκράτορα της εποχής, και κάλεσαν μαζί τον σεβάσμιο Όσιο για συζήτηση. Ο Ιλαρίων, μη τολμώντας να αντισταθεί στην κοινή βασιλική και πατριαρχική θέληση, υπάκουσε τελικά με ταπείνωση στην παράκληση. Έτσι ανέλαβε με μεγάλο ζήλο την ποίμανση της σεβάσμιας μονής για οκτώ ολόκληρα χρόνια εντελώς ειρηνικά.

Δυστυχώς όμως όλη αυτή η ειρηνική πορεία της σεβάσμιας μονής ταράχτηκε ξαφνικά από την ανάληψη της εξουσίας του φοβερού αυτοκράτορα Λέοντα του Αρμενίου. Ο σκληρός αυτός βασιλιάς ξεκίνησε αμέσως να ταράζει βάναυσα την Εκκλησία του Χριστού με την βλάσφημη και άθλια εικονομαχική αίρεση. Πίεζε φοβερά πολλούς πιστούς να αποδεχτούν το αιρετικό φρόνημα, και όσους δεν συμφωνούσαν, τους βασάνιζε ή τους εξόριζε σε μακρινούς τόπους. Με βασιλική προσταγή ο Όσιος Ιλαρίων οδηγήθηκε από τη μονή του στον σκληρό βασιλιά για ανάκριση και πιέσεις.

Εκείνος προσπάθησε με κάθε τρόπο να τον αναγκάσει να αποδεχθεί την βλάσφημη αιρετική διδασκαλία της εικονομαχίας. Ο γενναίος στρατιώτης του Χριστού όχι μόνο δεν υπάκουσε ποτέ στον αιρετικό αυτοκράτορα, αλλά τον έλεγξε με μεγάλη δριμύτητα. Τον ονόμασε δημόσια άθεο και νέο παραβάτη των ιερών δογμάτων, με αποτέλεσμα να εξεγείρει τη φοβερή και άσπονδη οργή του. Πολλές αιματηρές πληγές και ποικίλα φοβερά μαρτύρια προξένησε ο δυσσεβής εκείνος αιρετικός βασιλιάς στον μακάριο Όσιο πατέρα.

Στη συνέχεια τον έκλεισε σε μια σκοτεινή φυλακή και τον παρέδωσε στον ομόφρονα ψευδοπατριάρχη Θεοδότο τον Κασσιτερά. Ο αιρετικός εκείνος ψευδοπατριάρχης βασάνιζε για πολλές ημέρες τον σεβάσμιο Όσιο με σκληρή πείνα και φοβερή δίψα. Είχε δώσει ρητή εντολή να μην του δίνουν ούτε ψωμί ούτε νερό, για να τον αναγκάσει επιτέλους να υποχωρήσει στις απαιτήσεις τους. Οι ευλαβείς μοναχοί της Μονής Δαλμάτων, βλέποντας τα φοβερά παθήματα του πνευματικού τους πατρός, παρουσιάστηκαν στον σκληρό βασιλιά.

Τον παρακάλεσαν θερμά να ελευθερώσει τον σεβάσμιο ηγούμενό τους, υποσχόμενοι ότι θα υπάκουαν αμέσως στη βασιλική του θέληση. Ο αυτοκράτορας χάρηκε ιδιαίτερα με την υπόσχεση αυτή και τους επέστρεψε αμέσως πίσω τον σεβάσμιο πνευματικό τους πατέρα. Ο Όσιος, αφού επέστρεψε στη μονή του, παρέμεινε εκεί μόνο για ένα ολόκληρο έτος ησυχαστικά και ειρηνικά. Μόλις πρόλαβε να ξεκουραστεί λίγο από τα φοβερά μαρτύρια και την παρατεταμένη πείνα, προσφέρθηκε ξανά πάλι σε νέα μαρτύρια.

Ο σκληρός βασιλιάς, καταλαβαίνοντας τότε ότι τον είχαν εντελώς ξεγελάσει οι μοναχοί της Μονής Δαλμάτων, οργίστηκε τρομερά εναντίον τους. Έστειλε αμέσως οπλισμένους στρατιώτες στη σεβάσμια μονή και τιμώρησε με σκληρότητα όλους τους αμετανόητους μοναχούς της αδελφότητας. Πήρε τότε τον Όσιο Ιλαρίωνα και τον έκλεισε ξανά σε μια σκοτεινή και αυστηρή φυλακή της πόλεως. Στη συνέχεια τον έστειλε στη Μονή Φανέου, όπου τον έβαλαν σε μια ιδιαίτερα στενή και εξαιρετικά βασανιστική φυλακή.

Στη φυλακή εκείνη ο μακάριος Ιλαρίων ταλαιπωρήθηκε για έξι ολόκληρους μήνες με συνεχείς ταπεινώσεις και αναρίθμητες ύβρεις. Εν συνεχεία οδηγήθηκε στη Μονή Κυκλοβίου, όπου παρέμεινε δύο ολόκληρα έτη και έξι μήνες, υποφέροντας ποικίλα μαρτύρια. Τέλος εξορίστηκε με βαριά πληγή στην πόλη Πρωτίλη, μετά από νέο σκληρό ξυλοδαρμό από τους ασεβείς δημίους. Ο δυσσεβής αυτός βασιλιάς, αφού κατέστρεψε αμέτρητους πιστούς, βρήκε τελικά οικτρό και άθλιο τέλος στη ζωή του.

Τον κατέκοψαν με τα ξίφη τους οι ίδιοι του οι στρατιώτες μέσα στον ναό, εκεί όπου είχε καταστρέψει την αγία εικόνα. Ο διάδοχός του Μιχαήλ ο Τραυλός διέταξε αμέσως να αποφυλακιστούν όλοι οι ορθόδοξοι ομολογητές που υπέφεραν. Ο Όσιος Ιλαρίων, μαζί με τους υπόλοιπους ομολογητές της πίστεως, ελευθερώθηκε ευτυχώς από την σκληρή φυλακή. Δεν επέστρεψε όμως αμέσως στη μονή του, διότι η εικονομαχική αίρεση εξακολουθούσε ακόμη να ταλανίζει την Εκκλησία.

Διέμενε τότε σε μια ευσεβή και πιστή γυναίκα, η οποία του παραχώρησε με ευλάβεια ένα ησυχαστικό κελλί με ωραίο κήπο. Εκεί ο μακάριος αξιώθηκε να δει την μακαρία ψυχή του Αγίου Θεοδώρου του Στουδίτου να μεταφέρεται στους ουρανούς. Όταν ο Θεόφιλος ανέλαβε αργότερα την εξουσία, ο Όσιος μαστιγώθηκε και πάλι σκληρά για την πίστη και εξορίστηκε στο νησί Αφουσία. Μετά τον θάνατο του Θεοφίλου, η ευσεβής βασίλισσα Θεοδώρα αποκατέστησε επιτέλους την Ορθοδοξία και τις άγιες εικόνες.

Ο Όσιος Ιλαρίων ανέλαβε τότε ξανά την ηγουμενεία της σεβάσμιας μονής του και διέπρεψε σε πολλά θαύματα. Αφού έζησε εκεί τρία ευλογημένα έτη ακόμη, παρέδωσε ειρηνικά την αγία ψυχή του στον φιλάνθρωπο Κύριο. Πρεσβείαις του Οσίου Ιλαρίωνος του Νέου, Χριστέ ο Θεός, ενίσχυσον ημάς εις την ομολογίαν της αληθείας, αμήν.