Η αγιωτάτη παρθενία, η οποία νικά τον κόσμον και κατασιγάζει τα σαρκικά πάθη, δεν ήτο γνωστή εις την προμήτορα Εύαν. Ως είναι γνωστόν, ο Θεός είπε προς αυτήν ότι θα γεννά τα τέκνα της με πόνον και θλίψιν, και θα έλκεται προς τον σύζυγόν της. Η παρθενία όμως είναι ελευθέρα από αυτήν την κατάραν της Εύας και ποτέ δεν μαραίνεται από τον χρόνον. Πάντοτε ανθίζει και κοσμεί την επίγειον ζωήν των αγνών παρθένων, που αφιερώνονται με ζήλον στον Νυμφίον Χριστόν.

Η αληθινή παρθένος γίνεται νύμφη του Χριστού και εισέρχεται με χαράν εις τον ουράνιον νυμφώνα του Νυμφίου της. Με αυτό το τίμιον και θείον δώρον της καθαράς παρθενίας ήτο πεπροικισμένη η ευλογημένη Αρχελάις, η οποία ενυμφεύθη τον Χριστόν. Η μακαρία αυτή παρθένος ηγαπήθη από τον Νυμφίον Χριστόν και ανεδείχθη νικήτρια του εμπαθούς και ματαίου κόσμου τούτου. Έζησε σε κάποιον τόπον πλησίον της Ρώμης, εις ένα μικρόν και άσημον γυναικείον μοναστήριον της εκείθεν εξοχής.

Ήτο εκείνο το είδος της μονής που ηδύνατο να υπάρχει τότε, εις τους δυσκόλους εκείνους ειδωλολατρικούς χρόνους. Εκεί η νεαρά Αρχελάις ασκείτο με προσευχήν, νηστείαν και διαρκή αγρυπνίαν, αναμένουσα με χαράν τον αιώνιον Νυμφίον Χριστόν. Είχε ως μοναδικόν στολισμόν την αγνότητα της παρθενίας και την ολόθερμον αγάπην προς τον Σωτήρα Χριστόν. Όταν εξήγειρε ο ασεβής αυτοκράτωρ Διοκλητιανός φοβερόν και αιματηρόν διωγμόν εναντίον των χριστιανών της Ρώμης, η αγία Αρχελάις απεφάσισε να φύγει.

Διέφυγε ομού με δύο ευλαβείς εν Χριστώ αδελφάς και συναθλήτριάς της, την παρθένον Θέκλαν και την παρθένον Σουσάνναν. Εγκατέλειψαν με σύνεσιν την Ρώμην και κατέφυγον εις την Καμπανίαν, ήλλαξαν δε όλαι τα γυναικεία ενδύματά των με ανδρικά. Έπραξαν τούτο διά να μη γνωρίσει κανείς ότι ήσαν παρθένοι, και έτσι να αποφύγουν τους κινδύνους της εποχής εκείνης. Εγκατεστάθησαν εις ερημικόν τόπον όχι μακράν από την πόλιν Νόλαν, μένουσαι εκεί κρυφά μέσα σε άγριον και απομεμονωμένον τοπίον.

Διήρχοντο τας ημέρας και τας νύκτας με ολόθερμους και θερμοτάτους προσευχάς προς τον φιλάνθρωπον Θεόν, ασκούμεναι εις διάφορα έργα. Ο Κύριος τας ηξίωσε διά την καθαράν αυτών ζωήν να λάβουν την υπερφυσικήν χάριν θαυματουργικής θεραπείας ασθενών. Τα πρόσωπά των ήσαν ταπεινά, πραέα και συγχρόνως φωτεινά, διότι πάντοτε εχαίροντο εν τω Κυρίω Ιησού Χριστώ. Στο φωτεινόν βλέμμα των έλαμπε ολοφάνερα η αγνότης της σωφροσύνης και η ευωδία της εσωτερικής αγιότήτος.

Τα ενδύματά των ήσαν τραχέα μάλλινα, απλά και ταπεινά, και εφέροντο σαν ασκήτριαι ερημίτισσαι και αυστηραί νηστεύτριαι. Τα μαλλιά των ήσαν κουρευμένα κοντά, ως είναι των ανδρών, ώστε πολλοί τας εθεωρούσαν άνδρας και όχι γυναίκας. Σιγά σιγά ήρχισαν να συναθροίζονται κοντά των οι περιοίκοι, ζήτούντες είτε σωματικήν θεραπείαν είτε πνευματικήν παρηγορίαν και διδασκαλίαν. Εκτός από το χάρισμα της ιάσεως, αι παρθένοι είχαν συγχρόνως και την υπερφυσικήν δύναμιν της θεοπνεύστου διδασκαλίας.

Εθεράπευον όχι μόνον σώματα ανθρώπων, αλλά και ολόκληρας ψυχάς, και πολλούς από την ειδωλολατρικήν πλάνην τους έστρεψαν εις την πίστιν του Χριστού. Η μεγάλη φήμη και η αγιότης των διεδόθη παντού εις ολόκληρον την περιοχήν της κεντρικής ιταλικής Καμπανίας. Έφθασε η είδησις διά τας οσίας παρθένους και μέχρι τον Λεόντιον, τον επίσημον άρχοντα της Καμπανίας. Καθώς διά την αυστηράν επίβλεψιν των χριστιανών στρατιώται ευρίσκοντο εκεί, αυτοί ανεκοίνωσαν στον επίσημον άρχοντα την δράσιν των παρθένων.

Ο Λεόντιος διέταξε ευθύς να τας συλλάβουν και να τας προσαγάγουν εις την μεγάλην πόλιν του Σαλέρνου. Εκεί ακριβώς εδικάζοντο και εβασανίζοντο σκληρά πολλοί ευλαβείς χριστιανοί από τους πραιτωριανούς υπηρέτας του ασεβούς ηγεμόνος εκείνου. Αι αθλοφόροι παρθένοι συνελήφθησαν αμέσως και ωδηγήθησαν με αυστηράν συνοδείαν στρατιωτών εις την επίσημον ανάκρισιν της πόλεως του Σαλέρνου. Ενόησαν τότε ότι ο Σωτήρ Χριστός, ο αθάνατος Νυμφίος των, τας προσκαλούσε με στοργήν εις τον στέφανον του μαρτυρίου.

Επεθύμει δηλαδή να τας υποδεχθεί στους ουρανίους νυμφώνας Του, στολισμένας όχι μόνον με την παρθενίαν αλλά και με το μαρτυρικόν αίμα. Πεπλημυρισμέναι από μεγάλην πνευματικήν παρρησίαν και βεβαίαν ελπίδα στον Θεόν, παρουσιάσθησαν χωρίς φόβον ενώπιον του εξαγριωμένου τυραννικού Λεοντίου. Ωμολόγησαν με ελευθερίαν φωνής όλην την αλήθειαν περί του εαυτού των, ποίαι ήσαν δηλαδή και πόθεν ήρχοντο. Δεν απέκρυψαν τίποτε από την ασκητικήν τους ζωήν ή από την σωτήριον χριστιανικήν πίστιν των ενώπιον του ηγεμόνος.

Εφανέρωσαν με παρρησίαν ότι ήσαν παρθένοι μνηστευμέναι στον Χριστόν, υποσχόμεναι να φυλάξουν την παρθενίαν μέχρι θανάτου. Ο ηγεμών Λεόντιος, βλέπων ότι η Αρχελάις ήτο μεγαλυτέρα στην ηλικίαν, τολμηροτέρα στον λόγον και με σεμνότερον πρόσωπον, εστράφη προς αυτήν. Της είπε με αυστηρότητα ότι ηρώτα με ποίον δικαίωμα συγκαλούσε ανθρώπους και τους εδίδασκε να προσκυνούν τον Χριστόν Ναζωραίον. Την κατηγορούσε επίσης διά μαγείαν και διά γυναικείον δόλον, καλύπτουσα το γυναικείον φύλον της με ανδρικά εξωτερικά ενδύματα.

Η οσία απήντησε με παρρησίαν ότι την δύναμιν του διαβόλου τσακίζει με την παντοδύναμον δύναμιν του Χριστού της. Ωμολόγησε ότι εδίδασκε τους ανθρώπους το αληθώς αγαθόν, να γνωρίσουν δηλαδή τον ένα αληθινόν Δημιουργόν Θεόν. Η θεραπεία των ασθενούντων εδίδετο διά του ονόματος του Κυρίου Ιησού Χριστού, διά μέσου εμού της ταπεινής δούλης Του. Έπειτα ο ηγεμών Λεόντιος ηπείλησε σαφώς ότι όποιος δεν υπακούσει εις την βασιλικήν διαταγήν, θα καταδικασθεί σε θάνατον.

Η οσία απήντησε γενναίως ότι έχουν Βασιλέα τον Κύριον Ιησούν Χριστόν, διά τον οποίον περιφρόνησαν τα πάντα του ματαίου κόσμου τούτου. Όταν ο εξοργισμένος ηγεμών διέταξε να ριφθή η Αρχελάις διά να την κατασπαράξουν πεινασμένα λεοντάρια, αυτά έγιναν ήμερα. Έκειντο σαν αρνία ταπεινά κάτω από τα πόδια της, ενώ η αγία προσηυχήθη ολοθέρμως προς τον Σωτήρα Χριστόν. Παρεκάλεσε τον Κύριον να συνεχίσει να την βοηθή πάντοτε, καθώς διετήρησε αμόλυντον το παρθενικόν σώμα της από κάθε αμαρτωλόν μολυσμόν.

Ο ηγεμών, ιδών την μάρτυρα να μένει αβλαβής από τα θηρία, εγέμισε από ακόμη μεγαλυτέραν μανίαν εναντίον αυτών. Διέταξε με οργήν τους στρατιώτας να σκοτώσουν αμέσως τα ήμερα λεοντάρια, και τας οσίας παρθένους να τας ρίψουν στην φυλακήν δεμένας. Όμως μέσα εις την σκοτεινήν φυλακήν εφάνη Άγγελος Κυρίου, ο οποίος τας εφώτισε με υπερφυσικόν φως ανείπωτον. Είπε προς αυτάς να μη φοβούνται καθόλου, διότι αι ευχαί των έφθασαν εις τον Θεόν και έτοιμοι ήσαν στους ουρανούς οι στέφανοί των.

Όταν οι φύλακες της φυλακής είδαν αυτό το ασύνηθες υπερφυσικόν φως, εγέμισαν με τρόμον και ωμολόγησαν την αλήθειαν. Έλεγαν με συγκίνησιν ότι όντως ο Θεός που οι παρθένοι εκείναι ομολογούν είναι ο μόνος αληθινός Θεός. Το πρωί της επομένης ημέρας ο Λεόντιος επρόσταξε να φέρουν ξανά την Αρχελάιδα, την οποίαν εθεωρούσε μάγισσαν. Τότε η μάρτυς απήντησε ότι όχι αυτή, αλλά τα κακά έργα του ηγεμόνος του φέρουν αιωνίαν ντροπήν και πυρ ασβέστον.

Ο ηγεμών διέταξε με αγριότητα να γυμνώσουν εντελώς την μάρτυρα και να ξεσχίσουν το αγνόν παρθενικόν σώμα με σιδηρά εργαλεία. Διέταξε επίσης τας ανοικτάς πληγάς της να τας ποτίσουν με αναμμένον ζεστόν λάδι και βραστήν πίσσαν. Έτσι το άγιον σώμα της Αρχελάιδος ξεσχίσθη με αγριότητα και κατεκαύθη μέχρι των οστών από την σκληρότητα. Όλοι οι παρευρισκόμενοι, βλέποντες αυτά τα μαρτύρια, εθαύμαζαν πώς μία τόσον αδύνατος παρθένος εβάσταζε τοιαύτας οδύνας.

Η αγία ύψωσε τους οφθαλμούς της προς τον ουρανόν και τας χείρας της σε τύπον σταυρού. Παρεκάλεσε τον Κύριον να σβήσει το καίον πυρ με την δροσίαν της Χάριτος και να της δώση παρηγορίαν. Μόλις ολοκλήρωσε αυτά τα λόγια, αμέσως φως άπλετον έλαμψε από επάνω της και ηκούσθη φωνή αγγελική. Έλεγε η φωνή να μη φοβάται καθόλου, διότι ο Κύριος ήτο μαζί της εις την στιγμήν εκείνην. Ο ηγεμών διέταξε να σηκώσουν μέγαν λίθον και να τον ρίψουν επάνω της διά να την συντρίψει.

Όταν οι ασεβείς υπηρέται προσήγγισαν, Άγγελος Κυρίου αορατώς κίνησε τον λίθον προς το αντίθετον μέρος και συνέθλιψε αυτούς. Τελικώς ο ηγεμών διέταξε να εξαχθούν αι τρεις παρθένοι έξω της πόλεως και να αποκεφαλισθούν διά ξίφους. Όταν έφθασαν εις τον τόπον της εκτελέσεως, οι στρατιώται είδαν Αγγέλους και ετρόμαξαν, αλλά αι παρθένοι τους εζήτησαν να εκτελέσουν την εντολήν. Οι στρατιώται απεκεφάλισαν τότε με τα ξίφη των τας τρεις αγίας παρθενομάρτυρας περί το διακοσιοστόν ενενηκοστόν τρίτον σωτήριον έτος.

Διά πρεσβειών των οσιοπαρθενομαρτύρων Αρχελάιδος, Θέκλας και Σουσάννης των εν Σαλέρνω αθλησασών, Χριστέ ο Θεός, ελέησον και σώσον τας ψυχάς ημών.