Στις πρώτες δεκαετίες του τετάρτου χριστιανικού αιώνα, στην εποχή του Μεγάλου Κωνσταντίνου, ο πρώτος πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως οδήγησε την Εκκλησία της νέας πρωτεύουσας. Ο άγιος Μητροφάνης υπήρξε άμεσος σύγχρονος του Μεγάλου Κωνσταντίνου, του πρώτου χριστιανού αυτοκράτορα της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας του τετάρτου αιώνα. Ο πατέρας του ήταν ο ευγενής Ρωμαίος Δομέτιος, που καταγόταν από το βασιλικό γένος των Ρωμαίων αυτοκρατόρων. Ο Δομέτιος ήταν αδελφός του αυτοκράτορα Πρόβου, ο οποίος βασίλευσε στη Ρώμη από το διακόσια εβδομήντα έξι έως το διακόσια ογδόντα δύο.

Ως άνθρωπος συνετός και ευσεβής, ο Δομέτιος αναγνώρισε γρήγορα την απάτη της ειδωλολατρίας και απαρνήθηκε τους ψεύτικους θεούς. Πίστεψε ολόψυχα στον αληθινό Θεό, τον Κύριο Ιησού Χριστό, και ανέλαβε τη χριστιανική πολιτεία στη ζωή του. Επειδή η Ρώμη ήταν τότε γεμάτη ειδωλολατρική ασέβεια και οι χριστιανοί υπέφεραν φοβερούς διωγμούς, εγκατέλειψε την πρωτεύουσα. Έφθασε στο Βυζάντιο μαζί με τους δύο γιους του, τον Πρόβο και τον Μητροφάνη, για να ζήσουν με ασφάλεια.

Στο Βυζάντιο επίσκοπος ήταν τότε ένας θεοσεβής και άγιος άνδρας ονόματι Τίτος, που λεγόταν επίσης Τράτος ή Τόρατος. Κοντά στον σεβάσμιο επίσκοπο αυτόν εγκαταστάθηκε η οικογένεια του Δομετίου διδασκόμενη με υπομονή την πίστη του Χριστού. Διδάχθηκαν τον νόμο του Κυρίου και την ενάρετη χριστιανική ζωή κάτω από την ποιμαντική του φροντίδα. Βλέποντας την ένθερμη αφοσίωση του Δομετίου στον Χριστό και τον φλογερό του ζήλο για τη διακονία, ο επίσκοπος Τίτος τον χειροτόνησε πρεσβύτερο.

Όταν ο Τίτος κοιμήθηκε εν Κυρίω, ο Δομέτιος ανέλαβε ως διάδοχός του τον επισκοπικό θρόνο της πόλης του Βυζαντίου. Μετά τη μακαρία κοίμηση του επισκόπου Δομετίου, ο επισκοπικός θρόνος πέρασε στον γιο του Πρόβο, τον αδελφό του αγίου Μητροφάνη. Με την προτροπή του Αγίου Πνεύματος και του ποιμνίου, μετά τον Πρόβο εκλέχτηκε επίσκοπος ο Μητροφάνης. Ανέλαβε έτσι επισήμως την επισκοπή του Βυζαντίου το τριακόσια δεκαέξι μετά Χριστόν με ευλάβεια και σύνεση.

Στην ίδια εποχή ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος ο Μέγας έφτασε στην περιοχή της Θράκης και έμεινε για ένα διάστημα στο Βυζάντιο. Είδε εκεί τον επίσκοπο Μητροφάνη και από τις πνευματικές συνομιλίες τους κατάλαβε ότι ήταν μεγάλος δούλος του Θεού. Θαύμασε πολύ την ενάρετη ζωή του ιεράρχη και την ουράνια σοφία του και αγάπησε ολόψυχα τη συντροφιά του. Επιθυμώντας να απολαμβάνει τους θεόπνευστους λόγους του, ο αυτοκράτορας τον πήρε μαζί του στην παλαιά Ρώμη.

Λίγο αργότερα ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος αποφάσισε να μεταφέρει την πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας από τη Ρώμη στο Βυζάντιο. Η πόλη τού είχε αρέσει πολύ για την ομορφιά και την προνομιακή γεωγραφική της θέση στις βόρειες ακτές. Τη μεταμόρφωσε με υπέροχα δημόσια κτήρια και την ονόμασε επίσημα Νέα Ρώμη της ανατολικής αυτοκρατορίας του. Η νέα πρωτεύουσα ονομάστηκε επίσης από το όνομα του ιδρυτή της Κωνσταντινούπολη, δηλαδή πόλη του Κωνσταντίνου.

Ως έδρα των βυζαντινών χριστιανών αυτοκρατόρων ονομαζόταν επίσης Βασιλεύουσα ή Τσαριγκράντ από τους ορθοδόξους σλαβικούς λαούς. Όταν μετέφερε την πρωτεύουσα στο Βυζάντιο, ο Κωνσταντίνος μετέφερε από την παλαιά Ρώμη και τον άγιο Μητροφάνη. Τον αναγόρευσε πατέρα του πνευματικό και του εξασφάλισε από τους πατέρες της Πρώτης Οικουμενικής Συνόδου τον τίτλο του πατριάρχη. Ο Μητροφάνης έγινε με αυτόν τον επίσημο τρόπο ο πρώτος πατριάρχης της Κωνσταντινουπόλεως στην εκκλησιαστική ιστορία.

Η Πρώτη Οικουμενική Σύνοδος συγκλήθηκε στη Νίκαια το τριακόσια είκοσι πέντε μετά Χριστόν για την επίλυση της αρειανικής αίρεσης. Λόγω βαθιάς γερατειάς και σωματικής αδυναμίας, ο ίδιος ο Μητροφάνης δεν παρευρέθηκε στη σύνοδο της Νίκαιας. Στη θέση του έστειλε τον χωρεπίσκοπό του Αλέξανδρο, ένα σεβάσμιο, άγιο και ηλικιωμένο άνδρα της εποχής. Ο Αλέξανδρος είχε αναλάβει πολλούς κόπους για το έργο της εκκλησιαστικής ειρήνης στη Θράκη και την Ιλλυρία.

Στη σύνοδο κατέλαβε τη θέση του πατριάρχη του Μητροφάνη και αντιστάθηκε σθεναρά στη βλασφημία του Αρείου. Με τη συμμετοχή του βοήθησε αποφασιστικά στην καταδίκη της αρειανικής αίρεσης και στη διατύπωση του ορθοδόξου Συμβόλου της Πίστεως. Έτσι η ορθόδοξη πίστη θριάμβευσε στη μεγάλη αυτή σύνοδο των τριακοσίων δεκαοκτώ θεοφόρων Πατέρων της Νικαίας. Μετά την ολοκλήρωση της Πρώτης Οικουμενικής Συνόδου, ο ευσεβής αυτοκράτορας Κωνσταντίνος ζήτησε από τους ιεράρχες να τον συνοδεύσουν στην Κωνσταντινούπολη.

Ήθελε να επισκεφθούν όλοι μαζί εκεί τον άρρωστο πατριάρχη Μητροφάνη που κειτόταν στο κρεβάτι της ασθενείας του. Μία Κυριακή οι πατέρες μαζί με τον αυτοκράτορα ήρθαν στον Μητροφάνη και συνομίλησαν για ώρα μαζί του. Ο αυτοκράτορας του είπε ότι έβλεπε την εξάντληση από τα γηρατειά και την αρρώστια και ζήτησε να μάθει τον διάδοχο. Ο άγιος Μητροφάνης απάντησε χαρούμενος ότι το Άγιο Πνεύμα μιλούσε μέσα από το στόμα του αυτοκράτορα.

Είπε ότι επτά ημέρες πριν είχε σκεφθεί το θέμα, και ο Κύριος του είχε αποκαλύψει την κοίμησή του σε δέκα ημέρες. Δήλωσε ότι μετά τον θάνατό του στον θρόνο του πρέπει να ανέβει ο συλλειτουργός του Αλέξανδρος. Πρόσθεσε ότι μετά τον Αλέξανδρο διάδοχος του πατριαρχικού θρόνου θα γινόταν ο Παύλος, που τότε υπηρετούσε ως αναγνώστης. Έπειτα κοίταξε τον μακάριο Αλέξανδρο, τον πατριάρχη της Αλεξανδρείας, και του είπε ότι θα είχε εξαιρετικό διάδοχο.

Πιάνοντας το χέρι του αρχιδιακόνου του Αθανασίου, ανήγγειλε ότι αυτός θα ήταν ο ένδοξος αγωνιστής του Χριστού. Προφήτευσε ότι ο Αθανάσιος θα στεκόταν σταθερά και ακλόνητα κατά της αρειανικής ασέβειας με μεγάλους πνευματικούς αγώνες. Αποκάλυψε ακόμη ότι ο Αθανάσιος θα υπέφερε πολλά μαζί με τον Παύλο για την ορθόδοξη πίστη. Με τα προφητικά αυτά λόγια ο άγιος Μητροφάνης φανέρωσε στον αυτοκράτορα και στους ιεράρχες το μέλλον της Εκκλησίας.

Δέκα ολόκληρες ημέρες μετά την αποκάλυψη του Κυρίου, εκοιμήθη ειρηνικά την τετάρτη ημέρα του μηνός Ιουνίου. Είχε ζήσει συνολικά εκατόν δεκαεπτά ολόκληρα χρόνια από την ημέρα της ευλογημένης γέννησής του στη Ρώμη. Παρέδωσε την αγία ψυχή του στον Κύριο Ιησού Χριστό, αξιωμένος του πατριαρχικού στέφανου της Νέας Ρώμης. Σήμερα ο άγιος βρίσκεται στην ατελεύτητη ζωή στεκόμενος ενώπιον του θρόνου του Μεγάλου Αρχιερέως Χριστού του ουρανού.

Παραστέκει εκεί στον Σωτήρα μας πρεσβεύοντας για τη σωτηρία της Εκκλησίας του και των πιστών χριστιανών. Τα ιερά λείψανα του αγίου Μητροφάνη αναπαύονται σε ξεχωριστό ναό αφιερωμένο σε αυτόν στην Κωνσταντινούπολη της εποχής. Σε αυτόν τον ναό προσέρχονται από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες οι ορθόδοξοι πιστοί ζητώντας την πρεσβεία του. Πρέπει να σημειωθεί ότι οι Κανόνες προς την Αγία Τριάδα στο Μεσονυκτικό του Οκτωηχίου δεν ανήκουν σε αυτόν τον Μητροφάνη.

Συντέθηκαν αργότερα από τον επίσκοπο Σμύρνης Μητροφάνη που έζησε στα μέσα του ενάτου αιώνα μετά Χριστόν. Στα τροπάρια του ο Μητροφάνης χαιρετίζεται ως αυτός που σαφώς κήρυξε την πίστη του Χριστού στους πιστούς. Λέγεται ότι από τη βρεφική του ηλικία αναδείχθηκε τίμιο σκεύος επιλεγμένο από τον Θεό για να γίνει άγιος. Άγιε Μητροφάνη, πρώτε πατριάρχη της Κωνσταντινουπόλεως και προφήτη της εκκλησιαστικής ιστορίας, πρέσβευε στον Κύριο για τη σωτηρία των ψυχών μας.